कोशी प्रदेशमा मात्रै छ जनाको ज्यान लिएको जापानी इन्सेफ्लाइटिस (जेई) भाइरसले पछिल्लो एक महिनामा देशभर कम्तीमा नौ जनाको ज्यान लिएको छ। ३७ जना संक्रमित भई अस्पतालमा उपचाररत छन्। कीटजन्य रोगहरूमध्ये जेई नेपालमा सबैभन्दा बढी मृत्यु गराउने रोग बनेको छ।
जेई एसिया तथा पश्चिमी प्रशान्त क्षेत्रमा पाइने भाइरल मस्तिष्क संक्रमण हो। संक्रमित क्युलेक्स लामखुट्टेको टोकाइबाट यो रोग सर्छ। सुँगुर र हाँस यस भाइरसका मुख्य स्रोत हुन्। सुँगुर पालन गर्ने र धानखेत आसपास बस्नेहरू उच्च जोखिममा पर्छन्।
पछिल्ला सातामा कोशी प्रदेशमा छ, मधेश प्रदेशमा दुई र लुम्बिनी प्रदेशमा एक जनाको जेई संक्रमणबाट मृत्यु भएको छ। वर्षाको समयमा संक्रमण बढ्ने भएकाले आगामी दिनमा मृत्युदर अझ बढ्न सक्ने स्वास्थ्य सेवा विभागअन्तर्गतको परिवार कल्याण महाशाखाका प्रमुख डा. अभियान गौतमले बताए। उनले घरवरिपरि सरसफाइ र लामखुट्टे नियन्त्रणमा जोड दिए।
गत वर्ष जेई संक्रमणबाट ४१ जनाको मृत्यु भएको थियो। १४१ जना संक्रमित भएका थिए। यो संक्रमण ४५ भन्दा बढी जिल्लामा फैलिएको थियो। २०८१ मा काठमाडौं उपत्यकाका एक जनासहित २३ जनाको मृत्यु भएको थियो। ८० जना संक्रमित भएका थिए। यस वर्ष पनि संक्रमितमध्ये करिब २० प्रतिशतको मृत्यु भएको छ।
नेपालमा करिब एक करोड २५ लाख मानिस जेई संक्रमणको उच्च जोखिममा छन्। गत वर्ष मृत्यु भएका ७६ प्रतिशत ४० वर्षभन्दा माथिका थिए। संक्रमितमध्ये ७० प्रतिशत १५ वर्षभन्दा माथिका थिए। यसले खोप नलगाएको जनसंख्या उच्च जोखिममा रहेको देखाउँछ।
पश्चिम नवलपरासीमा पनि एक जनाको जेई संक्रमणबाट मृत्यु भएको छ। हालै खोप अभियान सञ्चालन गरिए पनि ७७ प्रतिशतले मात्र खोप लगाएका थिए। मृत्यु हुने व्यक्तिले खोप नलगाएको पाइएको छ। खोप नलगाएकाहरू गम्भीर बिरामी हुने र मृत्यु हुने उच्च जोखिममा रहन्छन्। जेईले मस्तिष्क र स्नायु प्रणालीमा दीर्घकालीन क्षति पुर्याउन सक्छ।
खोप विज्ञहरूले खोप नलगाएका सबैलाई जेई खोपको एक मात्रा लगाउन सिफारिस गरेका छन्। गत वर्षको तथ्यांकले पनि खोप नलगाएकाहरू नै बढी प्रभावित भएको पुष्टि गर्छ।
गत वर्ष ४१ जनाको मृत्यु भए पनि सरकारले प्रभावकारी रोकथामका उपायहरू अपनाएन। संक्रमण र मृत्यु रोक्न खोप नै एक मात्र प्रभावकारी उपाय हो। सरकारी अधिकारीहरू जोखिममा रहेका सबैलाई खोप लगाउन पर्याप्त बजेट नभएको बताउँछन्।
डा. गौतमले एक मात्रा खोपबाट जनसंख्यालाई जोगाउन सकिने बताए। तर स्रोतको अभावले एकैपटक सबैलाई खोप लगाउन नसकिएको उनको भनाइ छ। संक्रमण दर उच्च रहेका नवलपरासी पूर्व र चितवनका केही वडामा मात्र खोप अभियान सञ्चालन गरिएको थियो।
सरकारले जेईको उच्च जोखिम रहेका ११ जिल्लामा खोप अभियान सञ्चालन गर्न यो वर्ष ४६ करोड रुपैयाँ विनियोजन गरेको छ। चितवन, कैलाली, तनहुँ, दाङ, झापा, कपिलवस्तु, मोरङ, रूपन्देही, सुनसरी, रौतहट र सर्लाही छनोट गरिएका छन्। खोप खरिद र आपूर्ति प्रक्रियामा ढिलाइले अभियान वैशाखअघि सुरु नहुने अधिकारीहरूले जनाएका छन्। जेई खोप महँगो पर्ने भएकाले जोखिममा रहेका धेरैले आफ्नै खर्चमा किन्न सक्ने अवस्था छैन।
नेपालमा सन् २००५ मा मात्रै करिब दुई हजार जनाको जेई संक्रमणबाट मृत्यु भएको थियो। अधिकांश तराईका बालबालिका थिए। सन् २००६ देखि नेपालले जेई खोप लगाउन सुरु गरेको थियो। यसलाई नियमित खोप कार्यक्रममा समावेश गरी बालबालिकालाई निःशुल्क उपलब्ध गराउँदै आएको छ।
