सन् २०२६ को अप्रिल महिनामा एक लाख सात हजार ९३४ विदेशी पर्यटक नेपाल भित्रिएका छन्। नेपाल पर्यटन बोर्डले सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्कअनुसार यो संख्या गत वर्षको सोही अवधिको तुलनामा करिब १० प्रतिशतले कम हो। गत वर्षको अप्रिलमा एक लाख १६ हजार ४९० पर्यटक नेपालमा आएका थिए। यसरी हेर्दा, यस वर्षको अप्रिल महिनामा ८,५५६ कम पर्यटकले नेपाल भ्रमण गरेका छन्, जसले पर्यटन क्षेत्रमा एक चिन्ताजनक स्थितितर्फ संकेत गर्दछ। यो गिरावटले नेपालको पर्यटन उद्योगको पुनरुत्थानमा चुनौती थपेको छ, जुन कोभिड-१९ महामारीबाट भर्खरै बाहिर निस्किँदै थियो।
पश्चिम एसियाली द्वन्द्व र विश्वव्यापी अनिश्चितताले पर्यटक आगमनमा १०% गिरावट
पर्यटन बोर्डका अनुसार यस वर्ष पर्यटक आगमनमा कमी आउनुको मुख्य कारण पश्चिम एसियामा जारी द्वन्द्व हो। यसले अन्तर्राष्ट्रिय यात्रामा अनिश्चितता बढाएको र सम्भावित पर्यटकहरूलाई आफ्नो यात्रा योजना पुनर्विचार गर्न बाध्य पारेको छ। यसबाहेक, विश्वव्यापी आर्थिक मन्दीको प्रभाव र केही प्रमुख बजारहरूमा यात्रा प्रतिबन्धहरूले पनि आगमनलाई असर गरेको हुन सक्छ। यस प्रकारका भू-राजनीतिक तनावले विश्वभरि नै यात्रुहरूको मनोबलमा कमी ल्याउँछ, जसले गर्दा उनीहरूले सुरक्षित र स्थिर गन्तव्यहरू रोज्ने गर्छन्। नेपाल जस्तो मुलुकका लागि, जसको अर्थतन्त्र पर्यटनमा धेरै निर्भर छ, यस्तो अवस्थाले ठूलो आर्थिक भार थप्न सक्छ।
- अप्रिल २०२६ मा कुल पर्यटक आगमन: १,०७,९३४
- अप्रिल २०२५ मा कुल पर्यटक आगमन: १,१६,४९०
- गत वर्षको तुलनामा गिरावट: ८,५५६ (करिब ९.७%)
- आगमनमा कमीको मुख्य कारण: पश्चिम एसियाली द्वन्द्व
- अन्य सम्भावित कारणहरू: विश्वव्यापी आर्थिक मन्दी, केही प्रमुख बजारहरूमा यात्रा प्रतिबन्ध
दक्षिण एसियाली र चिनियाँ पर्यटकहरूको बलियो उपस्थिति, तर समग्रमा गिरावट
यद्यपि समग्र आगमनमा कमी आएको छ, दक्षिण एसियाली (सार्क) क्षेत्रबाट भने उल्लेख्य संख्यामा पर्यटक आएका छन्। यो क्षेत्रबाट कुल ३३ हजार ४३२ पर्यटक नेपाल भित्रिएका छन्। यसमा सबैभन्दा बढी भारतबाट १५ हजार १९६ पर्यटक रहेका छन्, जुन कुल आगमनको झन्डै १४ प्रतिशत हो। दोस्रोमा चीनबाट ११ हजार ७२२ पर्यटक आएका छन्। भारत र चीन जस्ता छिमेकी देशहरूबाट आउने पर्यटकहरूको संख्या नेपालको पर्यटनका लागि सधैं नै महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ। यी देशहरूबाट भौगोलिक निकटता, सांस्कृतिक सम्बन्ध र सजिलो यात्राका कारण पर्यटकहरूको आगमन सहज हुन्छ। नेपालका लागि यी दुई देशहरू मात्र नभई सार्क क्षेत्रका अन्य मुलुकहरूबाट पनि पर्यटक आगमन बढाउनु एक रणनीतिक प्राथमिकता हो।
अन्य प्रमुख स्रोत देशहरूमा संयुक्त राज्य अमेरिका (६,५७८), बेलायत (३,९७७), अस्ट्रेलिया (३,१२५), र जर्मनी (२,५६७) रहेका छन्। युरोपेली देशहरूबाट कुल १८,७३२ पर्यटक नेपाल आएका छन्, जुन कुल आगमनको करिब १७.३ प्रतिशत हो। युरोप र उत्तर अमेरिका जस्ता सुदूरका देशहरूबाट आउने पर्यटकहरू प्रायः लामो बिदा लिएर आउने गर्छन् र उनीहरूको खर्च गर्ने क्षमता पनि बढी हुन्छ। यसैले, यी बजारहरूलाई आकर्षित गर्न विशेष प्रवर्धनात्मक कार्यक्रमहरू आवश्यक छन्। नेपालको पर्यटन ऐन २०३५ र त्यसपछिका विभिन्न नीतिहरूले पनि विदेशी मुद्रा आर्जन र रोजगारी सिर्जनामा पर्यटनको भूमिकालाई जोड दिएका छन्।
अर्थतन्त्रमा पर्यटक आगमनको प्रभाव: विदेशी मुद्रा सञ्चिति र रोजगारीमा चिन्ता
पर्यटन नेपालको अर्थतन्त्रको एक महत्वपूर्ण खम्बा हो। विदेशी मुद्रा आर्जनको प्रमुख स्रोतमध्ये एक रहेको पर्यटन क्षेत्रमा आएको यो गिरावटले समग्र आर्थिक गतिविधिमा नकारात्मक असर पार्न सक्ने देखिएको छ। होटल, यातायात, रेस्टुरेन्ट र अन्य सेवा क्षेत्रहरूमा यसको प्रत्यक्ष प्रभाव पर्नेछ। सरकारले पर्यटक आगमन बढाउनका लागि विशेष प्याकेज र प्रवर्धनात्मक कार्यक्रमहरू ल्याउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। नेपालको संविधान २०७२ ले पनि आर्थिक विकास र समृद्धिमा पर्यटनको भूमिकालाई स्वीकार गरेको छ। यस क्षेत्रमा हुने लगानी र त्यसबाट सिर्जना हुने रोजगारीले देशको आर्थिक असमानता घटाउन र ग्रामीण क्षेत्रको विकासमा पनि योगदान पुर्याउँछ।
नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार, पर्यटन क्षेत्रले देशको विदेशी विनिमय सञ्चितिमा ठूलो योगदान पुर्याउँछ। यस क्षेत्रमा आएको सुस्तताले भुक्तानी सन्तुलनमा समेत दबाब सिर्जना गर्न सक्नेछ। उदाहरणका लागि, सन् २०२० मा कोभिड-१९ को महामारीले पर्यटन क्षेत्रलाई ठप्प पार्दा देशको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा ठूलो धक्का लागेको थियो। त्यसैगरी, यस वर्षको गिरावटले पनि त्यस्तै प्रभाव पार्ने सम्भावना छ। यसले गर्दा आयात गर्नका लागि आवश्यक विदेशी मुद्राको अभाव हुन सक्छ, जसको असर दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्यमा पनि पर्न सक्छ।
पर्यटन व्यवसायीहरूले सरकारसँग तत्काल राहतका प्याकेज घोषणा गर्न र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालको पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि विशेष अभियान चलाउन माग गरेका छन्। विशेषगरी, भारत र चीन जस्ता छिमेकी देशहरूमा बढी केन्द्रित रहेर प्रचारप्रसार गर्नुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ। यसका अतिरिक्त, नेपालमा पर्यटकहरूको सुरक्षा र सुविधा सुनिश्चित गर्नका लागि आवश्यक पूर्वाधार विकास र सेवाहरूको गुणस्तर सुधारमा पनि ध्यान दिनुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ। पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्नका लागि अनलाइन मार्केटिङ, डिजिटल प्लेटफर्महरूको प्रयोग र अन्तर्राष्ट्रिय ट्राभल फेअरहरूमा सक्रिय सहभागिता जस्ता उपायहरू अपनाउनु पर्नेछ।
आगामी महिनाहरूमा नेपालको पर्यटन क्षेत्रको दिशा
पश्चिम एसियाली द्वन्द्वको प्रभाव कति लामो समयसम्म रहन्छ भन्ने कुराले आगामी महिनाहरूमा नेपालको पर्यटक आगमनको अवस्थालाई निर्धारण गर्नेछ। यदि यो द्वन्द्व शान्त भयो भने, अन्तर्राष्ट्रिय यात्राको वातावरण सहज हुनेछ र पर्यटकहरूको आगमनमा सुधार आउन सक्नेछ। यसका साथै, सरकारले यस क्षेत्रमा थप लगानी गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालको पर्यटनलाई प्रभावकारी ढंगले प्रवर्द्धन गर्ने नीतिगत निर्णयहरू लिएमा सकारात्मक परिणाम देख्न सकिनेछ। यसका लागि, नेपाल पर्यटन बोर्डले विभिन्न मुलुकहरूमा विशेष प्रवर्धनात्मक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्नुपर्ने हुन्छ, जसमा नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक सम्पदा र साहसिक पर्यटनका अवसरहरूलाई जोड दिनुपर्छ।
चीन र भारत जस्ता प्रमुख बजारहरूमा नेपालको पर्यटन प्रवर्द्धनलाई थप सुदृढ बनाउनु आवश्यक छ। यसका लागि, भिसा प्रक्रियालाई सरल बनाउने, हवाई सम्पर्क विस्तार गर्ने र दुई देशहरूबीच संयुक्त पर्यटन प्याकेजहरू विकास गर्ने जस्ता उपायहरू अपनाउन सकिन्छ। यसबाहेक, नेपालको पर्यटन उद्योगलाई दिगो र समावेशी बनाउनका लागि स्थानीय समुदायहरूलाई पनि यसमा सक्रिय रूपमा सहभागी गराउनुपर्छ। यसले गर्दा स्थानीय अर्थतन्त्रलाई पनि टेवा पुग्नेछ र पर्यटकहरूले पनि वास्तविक नेपाली संस्कृति र जीवनशैली अनुभव गर्न पाउनेछन्।
