नेपाल राष्ट्र बैंकले आज (शुक्रबार) का लागि निर्धारण गरेको विदेशी मुद्राको विनिमयदर अनुसार अमेरिकी डलर, युरो र पाउण्ड स्टर्लिङ्गको मूल्यमा वृद्धि भएको छ । अघिल्लो दिन झै आज पनि अमेरिकी डलरले नयाँ रेकर्ड बनाएको छ, जसले नेपाली मुद्राको अवमूल्यनको शृंखलालाई निरन्तरता दिएको छ । यो लगातारको वृद्धिले आम नागरिकको दैनिक जीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने निश्चित छ ।
पछिल्लो समय विदेशी मुद्राको भाउ लगातार बढ्दो क्रममा छ । यसले नेपाली अर्थतन्त्रमा दबाब थपिने देखिएको छ । विशेषगरी वैदेशिक ऋणको साँवा तथा ब्याज भुक्तानी, आयात र विप्रेषणमा यसको प्रत्यक्ष असर पर्नेछ । नेपाल, एक विकासशील राष्ट्रको रूपमा, आफ्नो अर्थतन्त्रलाई सुदृढ गर्नका लागि विदेशी मुद्रामा धेरै हदसम्म निर्भर रहन्छ, जसले गर्दा यस्तो उतारचढावले ठूलो चिन्ता उत्पन्न गर्दछ ।
विदेशी मुद्राको विनिमयदरको नयाँ उचाइ
- आज अमेरिकी डलर एकको खरिददर १५१ रुपैयाँ ५६ पैसा र बिक्रीदर १५२ रुपैयाँ १६ पैसा तोकिएको छ । यो अहिलेसम्मकै उच्च विनिमयदर हो, जसले नेपाली मुद्राको तुलनात्मक मूल्यमा ठूलो गिरावट देखाउँछ ।
- युरो एकको खरिददर १६४ रुपैयाँ ३८ पैसा र बिक्रीदर १६५ रुपैयाँ १२ पैसा छ, जुन नेपाली उपभोक्ताहरूका लागि युरोपबाट आयात गरिने सामानहरू महँगो हुने सङ्केत हो ।
- ब्रिटिश पाउण्ड स्टर्लिङ्ग एकको खरिददर १८९ रुपैयाँ ९५ पैसा र बिक्रीदर १९० रुपैयाँ ७३ पैसा पुगेको छ, जसले बेलायतसँगको व्यापार र यात्रालाई थप महँगो बनाउनेछ ।
- स्वीस फ्रयाङ्क एकको खरिददर १६७ रुपैयाँ ४५ पैसा र बिक्रीदर १६८ रुपैयाँ २४ पैसा छ, जसको प्रभाव विशेषगरी औषधी र उच्च प्रविधिको आयातमा पर्न सक्छ ।
- अष्ट्रेलियन डलर एकको खरिददर १०० रुपैयाँ ३८ पैसा र बिक्रीदर १०० रुपैयाँ ८२ पैसा छ, जसले अष्ट्रेलियाबाट हुने विद्यार्थीहरूको शिक्षा र अन्य आयातहरूलाई असर गर्नेछ ।
- क्यानेडियन डलर एकको खरिददर १११ रुपैयाँ ३५ पैसा र बिक्रीदर १११ रुपैयाँ ८१ पैसा छ, जसले क्यानाडासँगको व्यापारिक सम्बन्धमा प्रभाव पार्नेछ ।
- सिंगापुर डलर एकको खरिददर ११२ रुपैयाँ ८५ पैसा र बिक्रीदर ११३ रुपैयाँ ३० पैसा छ, जुन नेपालमा धेरै प्रयोग हुने विदेशी मुद्रा मध्ये एक हो र यसको मूल्यवृद्धिले दैनिक जीवनयापनमा प्रत्यक्ष असर पार्नेछ ।
डलरको मूल्यवृद्धि: कारण र असर
विगत केही महिनायता डलरको भाउ निरन्तर उकालो लाग्नुमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा डलर मजबुत हुनु, नेपालको व्यापार घाटा बढ्नु र शोधनान्तर स्थितिमा दबाब पर्नुजस्ता कारणहरू जिम्मेवार छन् । नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढाउन विभिन्न उपायहरू अपनाए पनि त्यसको प्रभाव तत्कालै देखिन सकेको छैन । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा बजारमा अमेरिकी डलरको बढ्दो माग र अन्य प्रमुख अर्थतन्त्रहरूको तुलनात्मक कमजोरीले यसको मूल्यवृद्धिमा योगदान पुर्याएको छ । नेपालको सन्दर्भमा, बढ्दो व्यापार घाटा, विशेषगरी पेट्रोलियम पदार्थ, मेसिनरी र अन्य उपभोग्य वस्तुहरूको आयातमा अत्यधिक निर्भरता, विदेशी मुद्रा सञ्चितिलाई कमजोर बनाइरहेको छ ।
डलरको भाउ बढ्दा नेपालको वैदेशिक मुद्रा सञ्चितिमाथिको दबाब झनै बढ्नेछ । यसले आयातित वस्तुहरूको मूल्यवृद्धि गराउने मात्र नभई मुलुकको भुक्तानी सन्तुलनमा समेत नकारात्मक असर पार्नेछ । यसको प्रत्यक्ष असर आम नागरिकको जीवनमा पर्नेछ, किनकि दैनिक उपभोग्य वस्तुहरू, इन्धन, औषधी र अन्य अत्यावश्यक सामानहरूको मूल्य बढ्नेछ । विद्यार्थीहरू जसले विदेशमा अध्ययन गरिरहेका छन्, उनीहरूको शुल्क र खर्च बढ्नेछ । यसका साथै, वैदेशिक ऋणको साँवा र ब्याज भुक्तानीको लागत पनि बढ्नेछ, जसले सरकारी बजेटमा थप भार पार्नेछ ।
विज्ञहरूको चिन्ता र सुझाव
अर्थविद्हरूका अनुसार, डलरको यो वृद्धिलाई रोक्नका लागि निर्यात प्रवर्द्धन गर्ने र आयातलाई नियन्त्रण गर्ने नीतिगत कदमहरू तत्काल चाल्नुपर्ने आवश्यकता छ । साथै, विप्रेषण आप्रवाहलाई थप प्रोत्साहन दिनुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ । उनीहरूले नेपालको उत्पादन क्षमता बढाउन, स्वदेशी उद्योगहरूलाई संरक्षण दिन र निर्यात योग्य वस्तुहरूको उत्पादनमा जोड दिनुपर्ने बताएका छन् । यसका अतिरिक्त, अनावश्यक आयातलाई निरुत्साहित गर्न र विदेशी मुद्राको सञ्चिति बढाउनका लागि थप प्रभावकारी उपायहरू लागू गर्नुपर्ने उनीहरूको जोड छ ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्राको सञ्चिति बढाउन र विनिमयदरलाई स्थिर राख्नका लागि आवश्यक मौद्रिक नीतिहरू ल्याउने बताएको छ । यद्यपि, यसको प्रभावकारिता भने आगामी दिनहरूमा नै देखिनेछ । राष्ट्र बैंकले तरलता व्यवस्थापन, ब्याजदर नियन्त्रण र विदेशी मुद्रा सञ्चितिलाई सुदृढ पार्ने उपायहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । यसका साथै, सरकारले पनि राजश्व संकलन बढाउने र खर्च कटौती गर्ने जस्ता वित्तीय नीतिहरूमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ ।
नागरिक जीवनमा प्रत्यक्ष असर
डलरको यो निरन्तर मूल्यवृद्धिले आम नेपालीको जीवनयापनलाई झनै चुनौतीपूर्ण बनाएको छ । दैनिक उपभोग्य वस्तु, विशेषगरी खाद्यान्न, तरकारी, फलफूल र इन्धनको मूल्य आकाशिएको छ । यसले निम्न र मध्यम वर्गीय परिवारहरूको मासिक बजेटमा ठूलो धक्का लागेको छ । उदाहरणका लागि, एक परिवार जसले पहिले एक महिनाको लागि ५ हजार रुपैयाँको खाद्यान्न किन्थ्यो, अब उसलाई ६ हजार वा त्योभन्दा बढी खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ । यसैगरी, विद्यार्थीहरू जसले विदेशमा अध्ययन गरिरहेका छन्, उनीहरूका अभिभावकहरूलाई अतिरिक्त आर्थिक भार परेको छ ।
नेपालमा विदेशी मुद्राको सञ्चिति कम हुनु र व्यापार घाटा बढ्नुले गर्दा आयातमा निर्भरता बढ्छ । जब डलर महँगो हुन्छ, तब आयातित सामानहरूको मूल्य बढ्छ । यसको मतलब यो हो कि नेपालमा पाइने धेरैजसो इलेक्ट्रोनिक्स सामान, सवारी साधन, औषधी र अन्य उपभोग्य वस्तुहरू अब थप महँगो हुनेछन् । यसले समग्र जीवनस्तरलाई प्रभावित पार्छ र जनताको क्रयशक्तिलाई कमजोर बनाउँछ ।
आगामी साताहरूको लागि प्रभाव
आगामी साताहरूमा डलरको यो प्रवृत्तिले नेपाली अर्थतन्त्रमा थप दबाब सिर्जना गर्ने सम्भावना छ । यदि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा डलरको मजबुती जारी रह्यो र नेपालको व्यापार घाटा नियन्त्रण गर्न प्रभावकारी कदमहरू चालिएन भने, नेपाली रुपैयाँको अवमूल्यन अझ बढ्न सक्छ । यसले नेपाल राष्ट्र बैंक र सरकारमाथि थप दबाब सिर्जना गर्नेछ ।
यसको प्रभाव वित्तीय बजारमा पनि देखिन सक्छ, जहाँ मुद्रास्फीति बढ्ने र ब्याजदरमा उतारचढाव आउने सम्भावना छ । यसले लगानीकर्ताहरूलाई अनिश्चितताको सामना गराउन सक्छ । यसका साथै, सरकारले वैदेशिक ऋणको भुक्तानीमा बढी रकम खर्च गर्नुपर्ने भएकाले विकास बजेटमा कटौती गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ, जसले विकास परियोजनाहरूलाई सुस्त बनाउन सक्छ ।