राधास्वामीको टहरामा सुकुम्बासी: टेन्टभित्रको रात, खाजामा भुजा र चिया

काठमाडौँको चिसो रातमा चिया र भुजा खाँदै टेन्टभित्र रात बिताउन बाध्य भएका सयौं सुकुम्बासीको कथा यस्तै छ। उपत्यकाका विभिन्न सुकुम्बासी बस्तीमा सरकारले डोजर चलाएपछि घरबार गुमाएका उनीहरूलाई कीर्तिपुरस्थित सुन्दरीघाटको राधास्वामी सत्संग व्यास नेपाल परिसरमा अस्थायी रूपमा आश्रय दिइएको छ। थापाथली र गैरीगाउँका सुकुम्बासी बस्तीका ५७ परिवारका १ सय ६१ जना अहिले यो अस्थायी शिविरमा बसिरहेका छन्। प्रत्येक परिवारलाई एउटा टेन्टमा व्यवस्थापन गरिएको छ, जहाँ उनीहरूले रात बिताउँछन्। पर्खाल नभएको छानामुनि चिसोले कठ्यांग्रिँदै रात बिताउनु उनीहरूको नियति बनेको छ। यसरी अचानक घरबारविहीन हुनुपर्दा उनीहरूको दैनिकी पूर्ण रूपमा अस्तव्यस्त भएको छ, जसले उनीहरूको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा समेत गम्भीर असर पारेको छ। यो अवस्थाले नेपालमा व्याप्त भूमिहीन र सुकुम्बासी समस्याको गम्भीरतालाई पुनः एक पटक उजागर गरेको छ, जहाँ विकासका नाममा हुने भत्काइले हजारौं नागरिकको जीवनमा अनिश्चितताको कालो बादल मडारिएको छ।

सुकुम्बासीको दैनिकी: जीवनयापनको कठिन संघर्ष

दशरथ रंगशालामा नाम दर्ता गराएपछि उनीहरूलाई यहाँ ल्याइएको हो। कुनै बेला आफ्नै घरमा बस्ने यी मानिसहरू अहिले सानो टेन्टमा कोचिएर बस्न बाध्य छन्। बिहानको खाजामा भुजा र चिया मात्रै हुन्छ। दिउँसो र बेलुकाको खानाको व्यवस्थापन कसरी होला भन्ने चिन्ताले उनीहरूलाई सताइरहेको छ। बालबालिका, वृद्धवृद्धा र सुत्केरी आमाहरूका लागि यो अवस्था झनै कष्टकर छ। चिसोको कारण बालबालिका बिरामी पर्न थालेका छन्। सुत्केरी आमाहरूका लागि त झनै असुरक्षित महसुस भइरहेको छ। उनीहरूलाई न त पर्याप्त न्यानो कपडा छ, न त तातो पानी। नेपालको संविधानले नै नागरिकको सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हकको सुनिश्चित गरेको छ, तर यस्ता विस्थापितहरूको अवस्थाले त्यो हक कतिसम्म व्यवहारमा छ भन्ने प्रश्न खडा गरेको छ। यसरी दैनिक गुजारा चलाउन समेत समस्या भएका परिवारहरूका लागि यो अस्थायी शिविरले तत्कालको समस्या टारे पनि दीर्घकालीन समाधानको बाटो देखाउन सकेको छैन, जसले उनीहरूको भविष्य झनै अनिश्चित बनाएको छ।

• ५७ परिवारका १ सय ६१ जना सुकुम्बासीलाई राधास्वामी परिसरमा राखिएको छ।
• प्रत्येक परिवारलाई एक-एक टेन्टको व्यवस्था गरिएको छ, जसले गर्दा व्यक्तिगत गोपनीयता समेत कायम हुन सकेको छैन।
• चिसो र असुरक्षित वातावरणमा रात बिताउन बाध्य छन्, जसले उनीहरूको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पुर्याइरहेको छ।
• खानामा मुख्य रूपमा भुजा र चियाको मात्र व्यवस्था छ, जसले पौष्टिक आहारको अभावलाई दर्शाउँछ।
• बालबालिका र वृद्धवृद्धालाई चिसोले बढी प्रभावित पारेको छ, जसका कारण उनीहरूमा विभिन्न रोगको संक्रमणको जोखिम बढेको छ।

भविष्यको अनिश्चितता: असुरक्षित भविष्यको चिन्ता

सरकारले डोजर चलाएर बस्ती खाली गराएपछि उनीहरू कहाँ जाने भन्ने प्रश्न अनुत्तरित छ। अस्थायी रूपमा यहाँ राखिए पनि कहिलेसम्म बस्न पाइन्छ भन्ने निश्चित छैन। उनीहरूको भविष्य अन्योलमा छ। आफ्नो घरजग्गा नभएका उनीहरूलाई सरकारले स्थायी बसोबासको व्यवस्था कहिले गर्छ भन्ने प्रतीक्षामा छन्। कतिपयले त यो शिविरबाट पनि कहिले उठिबास लगाइने हो भन्ने डरले रातभर सुत्न नसकेको गुनासो गर्छन्। उनीहरूको माग छ, सरकारले छिटोभन्दा छिटो उनीहरूको स्थायी बसोबासको व्यवस्था गरोस्। नेपालमा सुकुम्बासी समस्या एक दशक लामो राजनीतिक र सामाजिक मुद्दा बन्दै आएको छ, जहाँ विभिन्न सरकारहरूले यसको समाधानका लागि नीतिगत प्रयास गरे पनि पूर्ण सफलता भने प्राप्त हुन सकेको छैन। यसरी विस्थापित भएका नागरिकहरूलाई उचित बसोबासको व्यवस्था गर्नु राज्यको दायित्व हो, जसले उनीहरूलाई सम्मानजनक जीवनयापनको अवसर प्रदान गर्न सकोस्।

सामुदायिक सहयोगको खाँचो: परोपकारी हातहरूको अपेक्षा

यद्यपि, केही परोपकारी संस्थाहरूले उनीहरूलाई खाना र लत्ताकपडा सहयोग गरिरहेका छन्। तर, यो सहयोग पर्याप्त छैन। उनीहरूको दीर्घकालीन समस्या समाधानका लागि सरकारको ठोस कदम आवश्यक छ। यसरी विस्थापित भएका नागरिकहरूलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन आउनुपर्छ। उनीहरूलाई केवल ‘सुकुम्बासी’ भनेर मात्र हेर्नु हुँदैन, बरु उनीहरूलाई पनि समाजको अंग मानेर सम्मानजनक जीवनयापनको अवसर दिनुपर्छ। नेपालको कानुनले पनि नागरिकको मौलिक हकको रक्षा गर्ने कुरामा जोड दिएको छ, र यस सन्दर्भमा सुकुम्बासीहरूको अधिकारलाई सम्बोधन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यस प्रकारका मानवीय संकटमा नागरिक समाज, गैरसरकारी संस्थाहरू र सरकारको सहकार्यले मात्रै दिगो समाधान निकाल्न सकिन्छ।

राधास्वामी परिसरमा आश्रय लिइरहेका यी सुकुम्बासीहरूको कथाले काठमाडौँ सहरको अर्को अनुहार देखाउँछ – जहाँ विकासको चमकसँगै विस्थापनको पीडा लुकेको छ। उनीहरूको टेन्टभित्रको रात जस्तै उनीहरूको भविष्य पनि अन्धकारमय छ, जसलाई उज्यालो बनाउन सरकारको सक्रियता र मानवीय दृष्टिकोणको खाँचो छ। यो घटनाले नेपालमा भूमिहीन तथा सुकुम्बासी समस्याको मूल कारणको खोजी र त्यसको दीर्घकालीन समाधानका लागि ठोस योजनाको आवश्यकतालाई औंल्याएको छ। विगतमा पनि यस्ता समस्याहरूले धेरैलाई प्रभावित पारेका छन्, र अब समय आएको छ कि राज्यले आफ्नो नागरिकहरूको आवासको अधिकारलाई गम्भीरतापूर्वक सम्बोधन गरोस्।

आगामी साताहरूमा नेपालका लागि यसको अर्थ

आगामी साताहरूमा, यो घटनाले नेपालमा सुकुम्बासी समस्याको गम्भीरतालाई थप उजागर गर्नेछ। सरकारमाथि विस्थापितहरूको लागि तत्काल र दीर्घकालीन बसोबासको व्यवस्था गर्न दबाब बढ्नेछ। यसले भूमिसम्बन्धी ऐन र नीतिहरूको कार्यान्वयनमा थप छलफल र सुधारको आवश्यकतालाई बढावा दिनेछ। नागरिक समाज र मानवअधिकारवादी संस्थाहरूले यस मुद्दालाई थप चर्को रूपमा उठाउने सम्भावना छ, जसले गर्दा सरकारले यस विषयमा थप संवेदनशील हुन बाध्य हुनेछ। यसका साथै, यस घटनाले काठमाडौँ उपत्यकाको अव्यवस्थित सहरीकरण र भूमि व्यवस्थापनका चुनौतीहरूलाई पनि सतहमा ल्याउनेछ, जसले भविष्यमा यस्ता समस्याहरू दोहोरिन नदिनका लागि नीतिगत सुधारको आवश्यकतालाई जोड दिनेछ। यसले सुकुम्बासीहरूको अधिकार र उनीहरूको सम्मानजनक जीवनयापनको ग्यारेन्टी गर्ने दिशातर्फ महत्वपूर्ण कदम चाल्न सरकारलाई प्रेरित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।