हिमाली जिल्ला नुवाकोटको उत्तरी भेगमा अवस्थित छेकम्पारका बासिन्दाहरू यस वर्ष हिउँ नपग्लिँदै जडिबुटी यार्सागुम्बा सङ्कलन गर्न लेकतिर लागेका छन्। चिसो मौसम र हिमपातका कारण लेकहरूमा बाक्लो हिउँ जमेको भए पनि गाउँलेहरूको मुख्य आम्दानीको स्रोत यार्सागुम्बा भएकाले उनीहरू जोखिम मोलेरै लेकतिर लागेका हुन्। नेपालको हिमाली क्षेत्रमा पाइने यार्सागुम्बा, जसलाई ‘हिमालयन भियाग्रा’ पनि भनिन्छ, यसको औषधीय गुणका कारण विश्वभरि नै उच्च मागमा रहेको छ। यस जडिबुटीको सङ्कलन र बिक्रीले धेरै हिमाली समुदायको जीवनयापनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ, र छेकम्पारका बासिन्दाहरूको लागि यो एक परम्परागत र अत्यावश्यक आम्दानीको स्रोत हो। यस वर्ष हिउँ ढिलो पग्लिएकाले उनीहरूले सङ्कलनको समयलाई सदुपयोग गर्न थप मेहनत गर्नुपरेको छ।
स्थानीय साङ्पा लामाका अनुसार, चुमनुब्री गाउँपालिका–७ छेकम्पारका बासिन्दाहरू करिब एक साताअघिदेखि यार्सागुम्बा सङ्कलनका लागि लेकतिर जान थालेका हुन्। ‘सिजन’ सुरु भएसँगै गाउँका युवायुवती मात्र नभई प्रायः सबैजसो घरपरिवार यार्सागुम्बाको खोजीमा निस्किएका छन्। यस क्षेत्रका बासिन्दाको आर्थिक जीवनयापन मुख्य रूपमा यार्सागुम्बामा निर्भर भएकाले उनीहरूलाई यसको सङ्कलन र बिक्रीबाट हुने आम्दानीले वर्षभरिको खर्च धान्न मद्दत गर्छ। नेपालको संविधानले पनि नागरिकको जीविकोपार्जनको अधिकारलाई सुनिश्चित गरेको छ, र यस्ता परम्परागत पेशाहरूले यस अधिकारलाई व्यवहारमा उतार्न सहयोग पुर्याउँछन्। यार्सागुम्बा सङ्कलनमा लाग्ने परिवारहरूले यसबाट प्राप्त आम्दानीले बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्योपचार र दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको खरिद गर्ने गर्छन्।
छेकम्पारका बासिन्दा यार्सागुम्बा सङ्कलनका लागि लेकतिर लागे
- छेकम्पारका बासिन्दाहरू एक साताअघिदेखि लेकतिर जान थालेका छन्।
- मुख्य आम्दानीको स्रोत यार्सागुम्बा भएकाले हिउँ पग्लिनुअघि नै सङ्कलन गर्न निस्किएका हुन्।
- स्थानीयका अनुसार, यस वर्षको यार्सागुम्बा सिजन सुरु भएको छ।
- गाउँलेहरूको मुख्य पेशा नै यार्सागुम्बा सङ्कलन र बिक्री हो।
- यस जडिबुटीको उच्च मागले गर्दा यसको सङ्कलन उनीहरूको लागि आर्थिक रूपमा निकै महत्वपूर्ण छ।
लामाका अनुसार, यस वर्ष हिउँ अलि ढिलो पग्लिएकाले सङ्कलकहरूलाई केही चुनौती भने थपिएको छ। तर, आम्दानीको मुख्य स्रोत भएकाले उनीहरूले यो चुनौतीलाई स्वीकारेर अघि बढेका छन्। यार्सागुम्बा सङ्कलनका लागि उनीहरूले कम्तीमा तीन महिनासम्म लेकको चिसो र विकट वातावरणमा बिताउनुपर्ने हुन्छ। यो समयमा उनीहरूले दैनिक उपभोग्य सामग्री र अन्य आवश्यक सामानहरू बोकेर लेकतिर लाग्ने गर्छन्। नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने धेरै समुदायको मुख्य आम्दानीको स्रोत यसरी नै प्राकृतिक स्रोतमा आधारित छ। यस कार्यमा संलग्न हुँदा उनीहरूले उच्च पहाडी क्षेत्रको कठिन भौगोलिक अवस्थाको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ, जसका लागि शारीरिक रूपमा निकै सक्षम हुनुपर्छ।
तराईका किसान केराको उचित मूल्य नपाएर चिन्तित
उता, देशको पूर्वी नाका काँकडभिट्टाबाट करिब सात हजार ६४२ पर्यटक भित्रिएको समाचार आइरहेका बेला तराईका किसानहरू भने आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य नपाएर चिन्तित छन्। विशेषगरी केरा उत्पादक किसानहरूले बजारमा आफ्नो उत्पादनले उचित मूल्य नपाएको गुनासो गरेका छन्। नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषि क्षेत्रको योगदान ठूलो छ, र यस क्षेत्रमा संलग्न लाखौं किसानहरूको जीवनस्तर उनीहरूको उत्पादनको बजार मूल्यमा निर्भर गर्दछ। पर्यटक आगमनले समग्र आर्थिक गतिविधिमा केही सकारात्मकता ल्याए पनि, यसले प्रत्यक्ष रूपमा तराईका किसानहरूको दैनिक समस्या समाधान गर्न भने पर्याप्त छैन।
सरकारले कृषिजन्य उपजको समर्थन मूल्य तोके पनि त्यो प्रभावकारी कार्यान्वयन नहुँदा किसानहरू मारमा परेका छन्। बजारमा बिचौलियाहरूको बिगबिगीले गर्दा किसानको हातमा थोरै रकम पर्ने र उपभोक्ताले भने महँगो मूल्य तिर्नुपर्ने अवस्था छ। यसले गर्दा किसानहरूको मेहनत खेर गइरहेको छ भने उनीहरूको व्यावसायिक खेती गर्ने मनोबल पनि घट्दै गएको छ। नेपालमा बिचौलियाहरूको प्रभावले गर्दा किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य नपाउने समस्या पुरानो हो, र यसले गर्दा धेरै किसानहरू व्यावसायिक खेतीबाट विमुख हुने अवस्थामा पुगेका छन्। यसको प्रत्यक्ष असर देशको खाद्यान्न सुरक्षा र कृषिको दिगो विकासमा पर्दछ।
उत्पादित वस्तुको उचित बजारको अभावले किसानको मनोबल खस्कँदै
- किसानहरूले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य नपाएको गुनासो गरेका छन्।
- केरा उत्पादक किसानहरू विशेष मारमा परेका छन्।
- सरकारले तोकेको समर्थन मूल्य प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन सकेको छैन।
- बिचौलियाहरूको सक्रियताले किसानले उचित लाभ लिन सकेका छैनन्।
- यसले गर्दा किसानहरूको मनोबल घट्दै गएको छ।
- किसानहरूले आफ्नो श्रम र लगानीको उचित प्रतिफल नपाउँदा निराश हुने गरेका छन्।
यस विषयमा सम्बन्धित सरकारी निकायले तत्काल ध्यान दिनुपर्ने र किसानहरूको उत्पादनको उचित बजारको व्यवस्था गर्नुपर्ने माग किसानहरूको छ। यदि किसानहरूको समस्या समाधान गरिएन भने यसले कृषि क्षेत्रको विकासमा दीर्घकालीन नकारात्मक असर पार्ने निश्चित छ। नेपाल सरकारले कृषि उपजको बजारीकरणलाई सहज बनाउन विभिन्न नीति तथा कार्यक्रम ल्याउने गरे पनि, तल्लो तहसम्म त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन नसक्दा किसानहरू सधैं समस्यामा पर्ने गरेका छन्। यसका लागि सरकारले किसान-उत्पादक कम्पनीहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने, बजार अनुगमनलाई कडा बनाउने र बिचौलियाहरूको अनावश्यक हस्तक्षेपलाई नियन्त्रण गर्ने जस्ता कदम चाल्नुपर्ने देखिन्छ।
यसैबीच, पूर्वी नाका काँकडभिट्टाबाट ठूलो संख्यामा पर्यटक भित्रिएको समाचारले आर्थिक गतिविधिमा केही सकारात्मकताको सङ्केत दिएको छ। तर, यो सकारात्मकताले समग्र किसानहरूको समस्या भने समाधान गर्ने देखिँदैन। पर्यटक आगमनले होटल, पर्यटन सेवा र यातायात क्षेत्रमा रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न सक्छ, जसले केही हदसम्म आर्थिक चहलपहल बढाउँछ। यद्यपि, देशको ठूलो जनसंख्या कृषिमा आश्रित भएकाले, उनीहरूको आर्थिक हितको सम्बोधन नगरी समग्र आर्थिक विकास सम्भव छैन। यसले गर्दा, सरकारले पर्यटन क्षेत्रको विकाससँगै कृषि क्षेत्रको समस्या समाधानमा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ।
आगामी साता र महिनामा के होला?
छेकम्पारका बासिन्दाहरूका लागि आगामी साता र महिना यार्सागुम्बा सङ्कलनको मौसम हुनेछ। उनीहरूले जति धेरै यार्सागुम्बा सङ्कलन गर्न सक्छन्, त्यति नै उनीहरूको आर्थिक अवस्था सुदृढ हुनेछ। यस वर्षको सङ्कलन कति सफल हुन्छ भन्ने कुरा मौसमको अवस्था र यार्सागुम्बाको उपलब्धतामा निर्भर गर्नेछ। यसैगरी, तराईका किसानहरूको हकमा, उनीहरूले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउने वा नपाउने कुरा आगामी दिनहरूमा सरकारी नीति र बजारको मागमा निर्भर गर्नेछ। यदि सरकारले प्रभावकारी कदम चालेन भने, किसानहरूको समस्या अझै लम्बिने सम्भावना छ। यसले गर्दा, आगामी दिनहरूमा कृषि उपजको बजारीकरण र किसानहरूको हित संरक्षणका लागि थप दबाब सिर्जना हुनेछ।
