नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन) ले हालै धितोपत्र बजारको नियमन र विकासका सम्बन्धमा सरोकारवालाहरूसँग सुझाव मागेको विषयले लगानीकर्ता समुदायमा ठूलो तरंग ल्याएको छ। यस कदमको स्वागत हुनुपर्नेमा यसले बजारमा विद्यमान गम्भीर समस्याहरूप्रति लगानीकर्ताहरूको असन्तुष्टि र गहिरो संरचनात्मक सुधारको आवश्यकतालाई थप उजागर गरेको छ। सेबोनको यस पहललाई लगानीकर्ताहरूले बजारको वर्तमान अवस्थाप्रति गम्भीरताको संकेतका रूपमा लिए पनि, उनीहरूको मुख्य माग भनेको केवल केही नीतिगत सुधार नभई बजारको आधारभूत संरचनामा आमूल परिवर्तन हो। विगतमा पनि सेबोनले विभिन्न समयमा बजार सुधारका लागि विभिन्न निकाय र लगानीकर्तासँग सुझाव संकलन गरेको इतिहास छ, तर ती सुझावहरू कति कार्यान्वयन भए वा त्यसको प्रभाव कस्तो रह्यो भन्ने प्रश्न अनुत्तरित नै छ। यस पटकको सुझाव संकलनले विगतका कमीकमजोरीहरूबाट पाठ सिक्दै ठोस र प्रभावकारी कदम चाल्ने अवसर प्रदान गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
सेबोनको सुझाव मागपछि लगानीकर्ताको आक्रोश: गहिरो संरचनात्मक सुधारको माग
- सेबोनले धितोपत्र बजारको नियमन, विकास र सुदृढीकरणका लागि सरोकारवालाहरूसँग सुझाव मागेको छ, जसले बजारमा तरंग ल्याएको छ।
- लगानीकर्ताहरूले केवल नीतिगत सुधार नभई बजारमा गहिरो संरचनात्मक सुधारको आवश्यकतामा जोड दिएका छन्, जुन उनीहरूको मुख्य माग हो।
- ब्रोकर कमिसनको उच्च दर, मार्जिन कलसम्बन्धी अस्पष्ट नियम, सूचीकरण प्रक्रियामा ढिलासुस्ती र कारोबार प्रणालीको अक्षमता जस्ता विषयहरूमा तत्काल सुधारको माग गरिएको छ।
- धितोपत्र बोर्ड र नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) को कार्यसम्पादनमाथि लगानीकर्ताहरूले प्रश्न उठाएका छन्, विशेषगरी उनीहरूको प्रभावकारिता र पारदर्शितामाथि।
- नियमनकारी निकायको प्रभावकारितामाथि लगानीकर्ताहरूले शंका व्यक्त गरेका छन्, जसले गर्दा उनीहरूको विश्वास कमजोर भएको छ।
बजारको सन्दर्भ र संरचनात्मक समस्याहरू
धितोपत्र बजारमा लगानीकर्ताहरूको असन्तुष्टि नयाँ होइन, यो नेपाली पुँजी बजारको एक पुरानो र निरन्तरको समस्या हो। विगत केही वर्षयता बजारले ठूला उतारचढावको सामना गरेको छ, जसको प्रत्यक्ष असर साना र मझौला लगानीकर्ताहरूमा परेको छ। विशेषगरी, कोभिड-१९ महामारीपछि बजारमा आएको तीव्र सुधार र त्यसपछि भएको गिरावटले धेरै लगानीकर्ताहरूलाई ठूलो घाटामा धकेलेको छ, जसले उनीहरूको आर्थिक अवस्थामा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ। यस सन्दर्भमा, सेबोनको सुझाव मागलाई लगानीकर्ताहरूले समस्याको जड पहिचान गर्ने र त्यसको समाधानका लागि उचित कदम चाल्ने अवसरका रूपमा हेरेका छन्। तर, उनीहरूको गुनासो छ कि नियामक निकायले विगतमा पनि यस्ता सुझावहरू लिएको थियो, तर त्यसको कार्यान्वयन फितलो रह्यो, जसले गर्दा समस्या ज्यूँका त्यूँ रह्यो। नेपालमा पुँजी बजारको विकास सन् १९७६ मा नेपाल धितोपत्र विनिमय ऐन, २०२५ (The Securities Exchange Act, 1968) र नेपाल स्टक एक्सचेन्ज लिमिटेड (नेप्से) को स्थापनासँगै सुरु भएको हो, तर यसको पूर्ण क्षमताको प्रयोग अझै हुन सकेको छैन।
लगानीकर्ताहरूको मुख्य चिन्ता ब्रोकर कमिसनको उच्च दर हो, जसले कारोबार लागत बढाउँछ र साना लगानीकर्ताहरूको नाफा घट्छ। उनीहरूको माग छ कि ब्रोकर कमिसन तत्काल घटाएर १ प्रतिशतभन्दा कममा ल्याउनुपर्छ, जुन विगतमा प्रचलित थियो र बजारलाई बढी पहुँचयोग्य बनाउन मद्दत गर्दछ। यसका साथै, मार्जिन कलसम्बन्धी नियमहरूलाई स्पष्ट र लगानीकर्तामैत्री बनाउनुपर्ने उनीहरूको माग छ। हालको नियमले लगानीकर्ताहरूलाई अनावश्यक जोखिममा पार्ने गरेको उनीहरूको आरोप छ, किनकि बजारको अनिश्चिततामा मार्जिन कलले उनीहरूलाई ठूलो नोक्सानी बेहोर्न बाध्य पार्न सक्छ। सूचीकरण प्रक्रियामा रहेको ढिलासुस्ती र जटिलताले पनि नयाँ कम्पनीहरूलाई बजारमा आउन निरुत्साहित गरेको छ, जसले बजारको विस्तार र विविधीकरणमा बाधा पुर्याउँछ। यसलाई सरल र छिटो बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ, ताकि थप कम्पनीहरूले पुँजी जुटाउन सकून् र लगानीकर्ताहरूलाई लगानीका नयाँ अवसरहरू मिलून्।
नागरिकमाथिको प्रभाव र आर्थिक विकासमा भूमिका
धितोपत्र बजारको अस्थिरता र नियामक निकायको प्रभावकारितामाथि उठेका प्रश्नहरूको प्रत्यक्ष असर हजारौं साना लगानीकर्ताहरूको जीवनमा पर्छ। धेरै नेपालीका लागि सेयर बजार बचत र लगानीको एक महत्वपूर्ण माध्यम हो, जसबाट उनीहरूले आफ्नो भविष्य सुरक्षित गर्ने वा अतिरिक्त आम्दानी गर्ने अपेक्षा राख्छन्। जब बजारमा अविश्वास बढ्छ वा सुधारका लागि ठोस कदम चालिँदैन, तब उनीहरू आफ्नो आम्दानीको एक महत्वपूर्ण अंश गुमाउने जोखिममा पर्छन्, जसले उनीहरूको जीवनस्तरमा प्रत्यक्ष नकारात्मक प्रभाव पार्छ। यसले समग्र अर्थतन्त्रमा पनि नकारात्मक प्रभाव पार्छ, किनकि पुँजी बजारको स्वस्थ विकासले उद्योग र व्यवसायहरूलाई विस्तार गर्नका लागि आवश्यक पुँजी जुटाउन मद्दत गर्छ, जसले रोजगारी सिर्जना र आर्थिक वृद्धिमा योगदान पुर्याउँछ। जब लगानीकर्ताहरू निराश हुन्छन् र बजारमा विश्वास गुमाउँछन्, उनीहरू नयाँ लगानी गर्न हिचकिचाउँछन्, जसले आर्थिक वृद्धि सुस्त हुन सक्छ र देशको समग्र आर्थिक विकासलाई प्रभावित गर्न सक्छ। उदाहरणका लागि, यदि एक सामान्य नेपाली नागरिकले आफ्नो जीवनभरको बचत सेयर बजारमा लगानी गरेको छ र बजारको अस्थिरता वा अनुचित नियमनका कारण त्यो रकम गुमाउँछ भने, त्यसको असर उसको परिवारको भविष्यमा मात्र नभई समग्र आर्थिक स्थायित्वमा पनि पर्छ।
विशेषज्ञको धारणा र संरचनात्मक सुधारको आवश्यकता
अर्थविद् डा. पोषराज पाण्डेका अनुसार, सेबोनले सुझाव माग गर्नु सकारात्मक कदम हो, तर यसको कार्यान्वयन सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुनेछ। ‘बजारको संरचनात्मक समस्याहरू गहिरो छन् र यसका लागि केवल नीतिगत फेरबदल पर्याप्त छैन,’ डा. पाण्डेले भने, ‘नियामक निकायले लगानीकर्ताहरूको विश्वास जित्नका लागि पारदर्शी र प्रभावकारी कदम चाल्नुपर्छ। ब्रोकर कमिसन घटाउने, बजारको पहुँच बढाउने र लगानीकर्ता संरक्षणका लागि कडा नियम लागू गर्ने जस्ता कार्यहरू तत्काल हुनुपर्छ।’ उहाँले थप्नुभयो कि नेपालमा पुँजी बजारको विकासलाई गति दिनका लागि अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासहरूलाई आत्मसात गर्दै स्थानीय आवश्यकताअनुसार नियमन र पूर्वाधार विकासमा जोड दिनुपर्छ। यसका लागि दीर्घकालीन योजना र त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक छ।
अबको बाटो: लगानीकर्ताको विश्वास जित्ने चुनौती
सेबोनले लगानीकर्ताहरूबाट प्राप्त सुझावहरूको गहन विश्लेषण गरी तत्काल कार्यान्वयन योग्य नीतिगत र संरचनात्मक सुधारका लागि ठोस योजना ल्याउनुपर्नेछ। यसमा ब्रोकर कमिसनको पुनरावलोकन, मार्जिन कल नियमको स्पष्टता, सूचीकरण प्रक्रियाको सरलीकरण र कारोबार प्रणालीको आधुनिकीकरण जस्ता विषयहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यदि यी मागहरू पूरा भएनन् भने, बजारमा लगानीकर्ताहरूको अविश्वास थप बढ्नेछ र यसले समग्र पुँजी बजारको विकासमा बाधा पुर्याउनेछ। सेबोनले आफ्नो कार्यसम्पादनमा सुधार ल्याई लगानीकर्ताहरूको विश्वास पुनःस्थापित गर्नुपर्ने चुनौती छ। यसका लागि, सेबोनले केवल सुझाव संकलनमा मात्र सीमित नभई, त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने स्पष्ट कार्ययोजना प्रस्तुत गर्नुपर्छ र त्यसको प्रगतिबारे नियमित रूपमा लगानीकर्ताहरूलाई जानकारी दिनुपर्छ।
आगामी हप्ताहरूको लागि सम्भावित प्रभाव
आगामी हप्ताहरूमा, सेबोनले लगानीकर्ता समुदायको मागप्रति कस्तो प्रतिक्रिया जनाउँछ भन्ने कुराले बजारको दिशा निर्धारण गर्नेछ। यदि सेबोनले लगानीकर्ताहरूको गुनासोलाई गम्भीरतापूर्वक लिई ठोस र प्रभावकारी कदम चाल्छ भने, यसले बजारमा सकारात्मक तरंग ल्याउन सक्छ र लगानीकर्ताहरूको विश्वास पुनःस्थापित गर्न मद्दत गर्न सक्छ। यसले नयाँ लगानीकर्ताहरूलाई बजारमा आकर्षित गर्न र विद्यमान लगानीकर्ताहरूलाई थप लगानी गर्न प्रोत्साहित गर्न सक्छ, जसले समग्र पुँजी बजारको विकासमा टेवा पुर्याउनेछ। यसको विपरीत, यदि सेबोनको प्रतिक्रिया सुस्त वा प्रभावहीन रह्यो भने, लगानीकर्ताहरूको निराशा बढ्नेछ र बजारमा अविश्वासको वातावरण कायम रहनेछ, जसले आर्थिक वृद्धिमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ। यस सन्दर्भमा, सेबोनको आगामी कदमहरूले नेपालको पुँजी बजारको भविष्यका लागि महत्वपूर्ण संकेत दिनेछ।