सिरहाका लहान, गोलबजार र मिर्चैयामा ६ वर्षदेखि अलपत्र कञ्चनपुर–कमला एसियन हाइवेले राज्यलाई झण्डै तीन अर्ब रुपैयाँको भार थपेको छ। खाल्डाखुल्डी सडकमा हिउँदमा धुलो, वर्षामा हिलो र घण्टौँको जामले जनजीवन कष्टकर बनाएको छ।
एसियाली विकास बैंक (एडीबी) को ऋण सहयोगमा निर्माणाधीन ८६.८३ किलोमिटर सडक आयोजनाको म्याद पटक–पटक थपिएको छ। नेपाल सरकार र ‘चाइना रेलवे नं. २ इन्जिनियरिङ ग्रुप’ बीच २०७७ असार ११ गते भएको सम्झौताअनुसार आयोजना २०८० कात्तिक ११ गतेभित्र सम्पन्न हुनुपर्ने थियो।
निर्माण कम्पनीको सुस्त कार्यशैली, वित्तीय समस्या, कोरोना महामारी, रुख कटान र विद्युतका पोल नसार्दा आयोजना निरन्तर धकेलियो। पहिले १४ महिना, त्यसपछि १२ महिना र पछिल्लो ६ महिनाको म्याद आगामी असार १६ गते सकिँदै छ। हालसम्म आयोजनाको समग्र भौतिक प्रगति जम्मा ६८ प्रतिशत मात्रै पुगेको छ।
पूर्वी खण्डको ३९.४२ किलोमिटरमध्ये २४.५८ किलोमिटर सडक मात्र कालोपत्रे भएको पूर्वी खण्ड सडक योजना कार्यालय प्रमुख निरज शाक्यले बताए। पश्चिमी खण्डको ४७.४१ किलोमिटरमध्ये ३५.६१ किलोमिटर सडकमा कालोपत्रे सम्पन्न भएको सूचना अधिकारी अनुपमकुमार साहले जानकारी दिए। मुख्य बजार क्षेत्रमा विद्युत्का ट्रान्सफर्मर र पोल नसार्दा काम प्रभावित भएको आयोजनाको भनाइ छ। मन्त्रालयको चेतावनीपछि गत वैशाख १५ गतेदेखि लहान क्षेत्रमा पुनः काम सुरु गरिएको पश्चिमी खण्ड सडक योजना कार्यालय प्रमुख उज्ज्वल श्रेष्ठले बताए।
निर्माणमा भएको ढिलाइले राज्यलाई आर्थिक भार थपेको छ। आयोजनाको सुरुवाती लागतभन्दा झण्डै तीन अर्ब रुपैयाँ बढी खर्च थपिएको छ। कूल १५ अर्ब ६६ करोड रुपैयाँ लागत रहेको परियोजनामा एडीबीको ७१.२२ प्रतिशत ऋण र नेपाल सरकारको २८.७८ प्रतिशत लगानी छ। एडीबी नेपाल निर्देशनालयका सूचना अधिकारी ध्रुवकुमार श्रेष्ठका अनुसार प्राविधिक निगरानी, परामर्शदाता सेवा विस्तार र साइट व्यवस्थापनले दुई अर्ब ९७ करोड २२ लाख रुपैयाँ लागत बढाएको छ।
अर्थशास्त्रका प्राध्यापक धरणिधर अधिकारीका अनुसार आयोजना समयमै सम्पन्न नहुँदा राज्यले उपयोग नभएको ऋण रकममाथि ब्याज र अतिरिक्त शुल्क तिर्नुपरेको छ। पूर्वसचिव तथा इन्जिनियर अर्जुनजंग थापाका अनुसार पूर्वतयारीबिनै ठेक्का लगाउने प्रवृत्ति, कमजोर अनुगमन र झन्झटिलो खरिद प्रणाली यसका मुख्य कारण हुन्।
सडकको दुर्दशाले स्थानीय व्यापार धराशायी बनेको छ। जिल्ला उद्योग वाणिज्य संघ सिरहा, लहानका अध्यक्ष प्रदीपकुमार गुप्ताका अनुसार लहान, ठाडी र माडर भन्सार जोड्ने मुख्य व्यापारिक मार्ग अस्तव्यस्त हुँदा ढुवानी लागत दोब्बर भएको छ। ‘धुलो र जामले ग्राहक आउनै छाडेका छन्,’ गुप्ताले भने। ‘बजारको चहलपहल शून्य जस्तै बनेको छ।’
लहानका चिया व्यवसायी सत्यनारायण साहको पीडा अझ मार्मिक छ। ‘पहिले बिहानदेखि ग्राहकको भिड हुन्थ्यो,’ उनले भने। ‘अहिले चिया राख्न नपाउँदै कपमा धुलो जम्छ। सडकले हाम्रो व्यापार मात्रै होइन, जीवन नै धुलाम्मे बनाइदियो।’ राजमार्ग छेउमै स्टेसनरी पसल चलाउँदै आएका दिनेश देव पनि उस्तै निराश छन्। ‘किताब–कापी जोगाएर राख्दा पनि धुलोले बिगार्छ,’ देवले भने। ‘राज्यले राष्ट्रिय राजमार्गलाई वर्षौँसम्म बेवारिसे छाड्न मिल्छ?’
स्थानीयका अनुसार धुलोका कारण बालबालिका, वृद्धवृद्धा र सर्वसाधारणमा दम, खोकी, एलर्जीजस्ता दीर्घ स्वास्थ्य समस्या बढिरहेका छन्। विकासको नाममा ६ वर्षदेखि भोग्नुपरेको सास्तीविरुद्ध लहान, गोलबजार र मिर्चैयाका स्थानीय पटक–पटक आन्दोलनमा उत्रिसकेका छन्।
पछिल्लो पटक थपिएको ६ महिनाको म्याद आगामी असार १६ गते सकिँदै छ। हालसम्म आयोजनाको समग्र भौतिक प्रगति जम्मा ६८ प्रतिशत मात्रै पुगेको छ, जसले चौथो पटक पनि म्याद थपिने निश्चितप्रायः देखाएको छ।
