अमेरिका, बेलायत, फ्रान्स र जर्मनीले इरानलाई आणविक अप्रसारसम्बन्धी जिम्मेवारी पालना नगरेको भन्दै संयुक्त राष्ट्रसंघीय सुरक्षा परिषद्मा मुद्दा लैजाने प्रस्ताव गर्ने तयारी गरेका छन्। यो प्रस्ताव संयुक्त राष्ट्रसंघको आणविक निगरानी संस्था आईएईए (IAEA) को ‘बोर्ड अफ गभर्नर्स’मा पेश गरिनेछ।
सन् २०२५ मा आईएईए बोर्डले करिब २० वर्षपछि पहिलोपटक इरानलाई आणविक अप्रसारसम्बन्धी जिम्मेवारी पालना नगरेको ठहर गरेको थियो। यसपछि इरानको आणविक कार्यक्रममाथि अन्तर्राष्ट्रिय दबाब थप बढ्दै गएको छ।
प्रस्ताव अहिले वार्ताको चरणमा छ र आईएईए बोर्डलाई औपचारिक रूपमा बुझाइएको छैन। यसमा आईएईएका महानिर्देशक राफेल ग्रोसीलाई प्रस्ताव र पहिले पारित प्रस्तावहरू आईएईएका सबै सदस्यहरूसँगै संयुक्त राष्ट्रसङ्घ सुरक्षा परिषद् र महासभासम्म पुर्याउन भनिएको छ।
प्रस्तावमा इरानको आणविक कार्यक्रमबाट उत्पन्न चुनौतीहरूको कूटनीतिक समाधान खोज्ने समर्थन गरिएको छ। सबै पक्षलाई रचनात्मक तरिकाले वार्तामा सहभागी हुन अपील गरिएको छ। औपचारिक रूपमा प्रस्तुत भएपछि अर्को साता भियनामा बस्ने आईएईए बोर्डको बैठकमा यसउपर मतदान हुनेछ।
आणविक अप्रसार सन्धिअन्तर्गत इरानमाथि आफ्ना सबै आणविक पदार्थ र गतिविधिहरूको जानकारी दिनुपर्ने कानुनी जिम्मेवारी छ। आईएईएका निरीक्षकहरूलाई आणविक सामग्री शान्तिपूर्ण कामबाहेक अन्यत्र प्रयोग नभएको सुनिश्चित गर्न जाँच गर्न दिनुपर्नेछ।
सन् २०२५ मा अमेरिका र इजरायलले इरानका आणविक स्थलमाथि आक्रमण गरेपछि इरानले प्रभावित आणविक स्थलहरूमा आईएईए निरीक्षकहरूलाई प्रवेश दिएको छैन। एजेन्सीले छ महिनाभन्दा बढी समयदेखि हतियार बनाउने क्षमता नजिक पुगिसकेको युरेनियम भण्डारको स्थिति पनि प्रमाणित गर्न सकेको छैन।
आईएईएले हालै चेतावनी दिएको छ कि निरीक्षकहरूलाई प्रवेश नदिनु र आणविक सामग्रीको पुष्टि नहुनुले प्रसारको जोखिम सिर्जना गर्छ। यसमा तुरुन्त ध्यान दिन आवश्यक छ।
आईएईएका अनुसार इरानसँग ४४०.९ किलोग्राम युरेनियमको भण्डार छ। यसलाई ६० प्रतिशतसम्म शुद्धतामा समृद्ध पारिएको छ। आणविक हतियार बनाउन सामान्यतया करिब ९० प्रतिशत शुद्धता भएको युरेनियम चाहिन्छ। इरानको हालको भण्डार प्राविधिक रूपमा त्यो स्तरबाट धेरै टाढा छैन।
आईएईए प्रमुख राफेल ग्रोसीले गत वर्ष बताएअनुसार, इरानले आफ्नो कार्यक्रमलाई हतियार बनाउने दिशामा लैजाने निर्णय गर्यो भने यो परिमाणले उसलाई सैद्धान्तिक रूपमा १० आणविक बम बनाउन सक्षम बनाउन सक्छ। तर, यसको मतलब इरानसँग आणविक हतियार छ भन्ने होइन।
