सोमबारदेखि सुरु भएको कक्षा १२ को परीक्षामा सहभागी दुई जना नक्कली परीक्षार्थी जाजरकोटबाट पक्राउ परेका छन्। अर्काको नाममा परीक्षा दिन पुगेका उनीहरूलाई जिल्ला प्रहरी कार्यालयले नियन्त्रणमा लिएको छ। यो घटनाले परीक्षा प्रणालीको निष्ठा र विश्वसनीयतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ, जसले देशभरका हजारौं विद्यार्थीहरूको भविष्य र शैक्षिक प्रणालीको समग्र गुणस्तरमाथि चिन्ता व्यक्त गरेको छ। यस्ता कार्यहरूले नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा व्याप्त समस्याहरूको उजागर गर्दछन्, जसलाई सम्बोधन गर्न तत्काल र प्रभावकारी कदमहरूको आवश्यकता छ।
जाजरकोटमा नक्कली परीक्षार्थी पक्राउ: परीक्षा प्रणालीको निष्ठामाथि प्रश्न
जाजरकोट जिल्लामा मात्रै दुई जना नक्कली परीक्षार्थी पक्राउ पर्नुले देशभरका परीक्षा केन्द्रहरूमा यस्तै प्रवृत्ति मौलाइरहेको आशंका पैदा गरेको छ। जिल्ला प्रहरी कार्यालय जाजरकोटका प्रहरी निरीक्षक तथा सूचना अधिकारी एक्कबहादुर नेपालीका अनुसार पक्राउ पर्नेमा बारेकोट गाउँपालिका–६ टासीकी २० वर्षीया सम्झना विक र नलगाड नगरपालिका–६ गर्सेनाका १५ वर्षीय मानबहादुर नेपाली छन्। उनीहरूलाई तत्कालै प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएर थप अनुसन्धान सुरु गरेको छ। यस घटनाले परीक्षाको पवित्रतामाथि गम्भीर आँच पुर्याएको छ र विगतमा पनि यस्ता घटनाहरू नभएको होइन भन्ने कुरालाई पुनः स्मरण गराएको छ।
यो घटनाले परीक्षा व्यवस्थापनमा संलग्न निकायहरूको कमजोरीलाई पनि उजागर गरेको छ। कसरी नक्कली परीक्षार्थीहरू परीक्षा हलसम्म पुग्न सफल भए? के उनीहरूलाई कसैको सहयोग थियो? वा यो परीक्षा प्रणालीको सुरक्षामा रहेको ठूलो धाँधलीको उपज हो? यी प्रश्नहरू अनुत्तरित छन् र यसले परीक्षा सञ्चालनका लागि जिम्मेवार निकायहरूमाथि ठूलो प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ। नेपालमा विगतदेखि नै परीक्षामा हुने धाँधली र त्यसलाई रोक्न गरिएका प्रयासहरूका बारेमा बहस चल्दै आएको छ, तर यसको पूर्ण समाधान भने हुन सकेको छैन।
पक्राउको विवरण र परीक्षा प्रणालीको कमजोरीको पृष्ठभूमि
प्रहरी निरीक्षक नेपालीका अनुसार, पक्राउ परेका दुवै जनाले अरूको नाममा परीक्षा दिन खोजेका थिए। उनीहरूको पहिचान र उनीहरूले परीक्षा दिन खोजेका वास्तविक परीक्षार्थी को हुन् भन्नेबारे प्रहरीले अनुसन्धान गरिरहेको छ। यस घटनाले परीक्षामा सहभागी हुने विद्यार्थीहरूको भविष्यमाथि खेलबाड गर्ने प्रयासलाई पनि इंगित गर्दछ, जसले गर्दा साँचो योग्य विद्यार्थीहरू पछाडि पर्न सक्छन्। नेपालमा शैक्षिक प्रमाणपत्रको महत्व धेरै छ, र यसलाई प्राप्त गर्नका लागि गरिने यस्ता गैरकानूनी कार्यहरूले समाजमा गलत नजिर स्थापित गर्दछ।
यो घटना केवल जाजरकोटको मात्र नभएर समग्र राष्ट्रिय परीक्षा प्रणालीको विश्वसनीयतामाथिको प्रहार हो। यस्ता कार्यले मेहनती र योग्य विद्यार्थीहरूको मनोबल गिराउनुका साथै शिक्षा क्षेत्रको गरिमालाई समेत धमिल्याउँछ। नेपालको संविधानले शिक्षालाई मौलिक हकको रूपमा सुनिश्चित गरेको छ, तर परीक्षा प्रणालीमा हुने यस्ता विकृतिहरूले यो हकको पूर्ण कार्यान्वयनमा बाधा पुर्याउँछ। विगतका वर्षहरूमा पनि विभिन्न तहका परीक्षाहरूमा नक्कली परीक्षार्थीहरू पक्राउ परेका उदाहरणहरू छन्, जसले यस समस्याको गम्भीरतालाई दर्शाउँछ।
आम नागरिकलाई प्रत्यक्ष असर: योग्यताको अवमूल्यन
नक्कली परीक्षार्थीहरूको यो प्रवृत्तिले अन्ततः आम नागरिकलाई नै असर गर्छ। जब परीक्षा प्रणालीमा धाँधली हुन्छ, तब योग्य व्यक्तिले अवसर पाउँदैनन् र अयोग्य व्यक्तिले सहजै अवसर हात पार्छन्। यसले समग्र राष्ट्रको विकासमा बाधा पुर्याउँछ। गुणस्तरीय शिक्षाको अभावमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन हुन सक्दैन, जसको प्रत्यक्ष असर देशको आर्थिक र सामाजिक विकासमा पर्छ। उदाहरणका लागि, यदि चिकित्सा वा इन्जिनियरिङ जस्ता संवेदनशील क्षेत्रमा अयोग्य व्यक्तिहरूले नक्कली प्रमाणपत्रका आधारमा प्रवेश पाए भने, त्यसको परिणाम देशको लागि विनाशकारी हुन सक्छ। यसले सरकारी निकायहरूमाथिको नागरिकको विश्वास पनि घटाउँछ, किनकि नागरिकहरूले अपेक्षा गर्छन् कि राज्यले सबैका लागि समान र निष्पक्ष अवसर सुनिश्चित गर्नेछ।
जब परीक्षा प्रणाली निष्पक्ष हुँदैन, तब विद्यार्थीहरूमा पढाइप्रति वितृष्णा बढ्छ र उनीहरूले छिटो बाटो अपनाउन प्रेरित हुन्छन्। यसको दीर्घकालीन असर देशको बौद्धिक सम्पदा र जनशक्तिमा पर्छ। नेपालमा दक्ष जनशक्तिको अभाव एक ठूलो समस्या हो, र यसको एउटा प्रमुख कारण परीक्षा प्रणालीमा हुने विकृतिहरू नै हुन्। यसले गर्दा योग्य व्यक्तिहरू विदेश पलायन हुन बाध्य हुन्छन्, जसले देशको विकासलाई झनै पछाडि धकेल्छ।
जाजरकोट प्रहरीको तत्परता र राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डको मौन
जिल्ला प्रहरी कार्यालय जाजरकोटका प्रहरी निरीक्षक तथा सूचना अधिकारी एक्कबहादुर नेपालीले दुई जना नक्कली परीक्षार्थी पक्राउ परेको जानकारी दिएका छन्। प्रहरीले यस विषयमा थप अनुसन्धान गरिरहेको छ र दोषीलाई कारबाहीको दायरामा ल्याइने जनाएको छ। प्रहरीको यो तत्परता सराहनीय छ, तर यसले मात्रै समस्याको समाधान हुँदैन। यस्ता घटनाहरूलाई रोक्नका लागि परीक्षा सञ्चालन गर्ने निकाय, विशेष गरी राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड, शिक्षा मन्त्रालय र अन्य सम्बन्धित सरकारी निकायहरूको सक्रियता र प्रभावकारी कदम आवश्यक छ। यद्यपि, राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड वा शिक्षा मन्त्रालयबाट यस विषयमा विस्तृत प्रतिक्रिया भने आइसकेको छैन, जसले यस मामिलामा उनीहरूको गम्भीरतामाथि प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ।
नेपालमा परीक्षा प्रणालीको सुधारका लागि विभिन्न समयमा प्रयासहरू भएका छन्, तर ती पूर्ण रूपमा सफल हुन सकेका छैनन्। परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयले परीक्षालाई व्यवस्थित र निष्पक्ष बनाउन विभिन्न नियम र निर्देशिकाहरू जारी गर्ने गरेको छ, तर तिनको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा कमी देखिन्छ। यस पटकको घटनाले परीक्षा हलको सुरक्षा व्यवस्था, निरीक्षकहरूको सतर्कता र विद्यार्थीहरूको पहिचान प्रमाणीकरण प्रक्रियामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
परीक्षा प्रणालीको गरिमामाथि प्रश्नचिह्न: कसले लिने जवाफदेही?
यो घटनाले परीक्षा प्रणालीको सुरक्षा र निष्ठा कायम गर्नका लागि कडा कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकतालाई जोड दिएको छ। यस्ता नक्कली परीक्षार्थीहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने वा उनीहरूलाई सहजै परीक्षामा सामेल हुन दिने संयन्त्रको खोजी हुनुपर्छ। अब प्रश्न यो उठ्छ कि, यसरी परीक्षा प्रणालीको गरिमामाथि प्रश्नचिह्न खडा गर्ने कार्यमा संलग्न दोषीहरूमाथि कहिले र कसले कारबाही गर्नेछ? यसमा परीक्षा केन्द्रका कर्मचारी, परीक्षा व्यवस्थापनमा खटिएका व्यक्तिहरू वा अन्य कोही संलग्न छन् भने उनीहरूलाई पनि कानुनी दायरामा ल्याउनुपर्छ।
नेपालमा लोकसेवा आयोगको परीक्षादेखि लिएर विश्वविद्यालयका परीक्षाहरू र माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसईई) सम्म, सबै तहमा परीक्षाको निष्पक्षता कायम राख्नु चुनौतीपूर्ण बनेको छ। यसका लागि प्रविधि प्रयोग गर्ने, परीक्षा केन्द्रहरूको अनुगमन कडा बनाउने र संलग्न व्यक्तिहरूलाई कडा सजाय दिने जस्ता उपायहरू अपनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। यसका साथै, विद्यार्थीहरूलाई पनि परीक्षाको महत्व र यसमा धाँधली गर्दा हुने नकारात्मक परिणामका बारेमा सचेत पार्नुपर्छ।
आगामी साताहरूमा यसको प्रभाव
आगामी साताहरूमा, यो घटनाले परीक्षा प्रणालीको विश्वसनीयतामाथि थप प्रश्न उठाउनेछ। यसले गर्दा राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड र शिक्षा मन्त्रालयमाथि दबाब बढ्नेछ कि उनीहरूले यस घटनाको गहिरो अनुसन्धान गरी दोषीलाई कारबाही गरून् र भविष्यमा यस्ता घटनाहरू नहोस् भन्नका लागि कडा सुरक्षा उपायहरू लागू गरून्। यसले विद्यार्थीहरू, अभिभावकहरू र शिक्षकहरूमाझ पनि चिन्ता र बहसको विषय बन्नेछ। यस घटनाको प्रभावले परीक्षा सञ्चालनका प्रक्रियाहरूमा सुधार ल्याउनका लागि नयाँ नीतिगत बहसको सुरुवात पनि हुन सक्छ। यसका अतिरिक्त, यसले परीक्षामा धाँधली गर्ने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्नका लागि कडा कानुनी कारबाहीको मागलाई पनि बल पुर्याउनेछ।