तिहार सुरु भएदेखि नै पटाका पड्किने क्रम बढेसँगै सोमबार मध्याह्नसम्म काठमाडौँ उपत्यकाको वायु प्रदूषण ‘अस्वस्थ’ तहमा पुगेको छ। एयर क्वालिटी इन्डेक्स (एक्यूआई) १४३ पुगेको तथ्याङ्कले देखाएको छ, जसका कारण काठमाडौँ विश्वकै १० प्रदूषित स्थानमा परेको छ।
यसैबीच, पर्साको पकहामैनपुर गाउँपालिका–२ मा पटाका पड्काउने क्रममा छर्रा लागेर ८ वर्षीय कुन्दन सहनीको मृत्यु भएको छ। नेपाल प्रहरीका अनुसार स्थानीय रामगुलाम सहनीका छोरा कुन्दन आफ्नै घर अगाडि पटाका पड्काउँदा घाइते भएका थिए। उनलाई उपचारका लागि वीरगञ्जस्थित तराई अस्पताल लगिएकोमा चिकित्सकले मृत घोषणा गरेका हुन्।
पटाकाको चर्को आवाजले टोलबस्तीको शान्त वातावरण बिथोलिएको छ भने राति सुतिरहेका मानिससमेत झस्किने र निद्रा पूरा गर्न नपाउने अवस्था सिर्जना भएको छ। यसले स्थानीयवासीलाई असहज बनाएको छ र ध्वनि प्रदूषणसँगै धुवाँका कारण वायुलाई समेत अस्वस्थ बनाइरहेको छ।
तिहारमा प्रदूषणका स्रोत र वातावरणीय असर
वातावरण विभागका महानिर्देशक ज्ञानराज सुवेदीका अनुसार तिहारमा प्रयोग गरिने प्लास्टिकका फूल, पटाका तथा अन्य प्रदूषणजन्य सामग्रीले वातावरणमा प्रतिकूल असर पार्छन् र कार्बन उत्सर्जन बढाउँछन्। पटाकाबाट निस्कने धुवाँ, धुलो तथा विषाक्त ग्यासले वायुमण्डलको गुणस्तरमा असर पार्ने उनको भनाइ छ।
वातावरणविद् राजन थापाले पनि तिहारमा पड्काइने पटाकाबाट निस्किने धुवाँ, धुलो र रासायनिक पदार्थले वायु प्रदूषण बढाउन सहयोग पुर्याइरहेको बताएका छन्। वर्षाका कारण केही समयअघि स्वच्छ बनेको काठमाडौँको वायुमण्डल पुनः अस्वस्थकर अवस्थातर्फ उन्मुख भएको उनको विश्लेषण छ। सार्वजनिक बिदाका कारण सवारीसाधनको चाप कम हुँदा पनि प्रदूषण बढिरहेको अवस्थाले पटाका तथा अन्य प्रदूषणजन्य गतिविधिको भूमिकामाथि ध्यान दिनुपर्ने थापाले औँल्याए।
मानव स्वास्थ्य र जीवजन्तुमा गम्भीर असर
वीर अस्पतालका नाक, कान तथा घाँटी रोग विशेषज्ञ डा. विमलेशकुमार गुप्ताले पटाकाको चर्को आवाजले कानको श्रवण क्षमतामा गम्भीर क्षति पुर्याउन सक्ने र स्थायी बहिरोपनको जोखिम रहने बताएका छन्। सामान्यतया ८५ डेसिबलसम्मको ध्वनिलाई सुरक्षित मानिए पनि पटाका विस्फोट हुँदा १४० देखि १५० डेसिबल वा सोभन्दा बढी ध्वनि उत्पन्न हुन सक्छ।
डा. गुप्ताका अनुसार तीव्र ध्वनिले कानको भित्री संरचनामा गम्भीर क्षति पुर्याउन सक्छ, जसलाई ‘एकोस्टिक ट्रमा’ भनिन्छ। यसले कानको जाली फुटाउने वा श्रवणसम्बन्धी सूक्ष्म कोषिका (हेयर सेल्स) नष्ट गर्ने जोखिम रहन्छ, जुन कोषिका नष्ट भएपछि पुनः निर्माण हुँदैनन् र स्थायी बहिरोपनसमेत हुन सक्छ। पटाकाको आवाजले कानमा निरन्तर सिट्टी बजेजस्तो, अरूले बोलेको स्पष्ट नसुनिने, कान बन्द भएको महसुस हुने र कान दुख्ने जस्ता समस्या देखिन सक्छन्। यस्तै चर्को आवाजले जनावर तर्सिने र उनीहरूको प्राकृतिक व्यवहारमा समेत असर पर्ने वातावरणविद् थापाले बताए। कुकुर र बिरालाहरूले ८५ देखि ९० डेसिबलको आवाजमा असहज महसुस गर्छन्।
प्रतिबन्धको कार्यान्वयनमा चुनौती
नेपाल सरकारले सन् २००६ देखि तिहारमा पटाकाको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाएको छ। यस्तै, २०७९ साउन १२ गते राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी प्लास्टिकका कृत्रिम फूलगुच्छा, माला र बुकेको उत्पादन, आयात, बिक्री, वितरण र भण्डारणमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाएको थियो। यद्यपि, वातावरण विभागका महानिर्देशक सुवेदीले खुला सिमानाका कारण प्लास्टिकका फूलको आयात नियन्त्रण गर्न कठिन भइरहेको र लुकीछिपी भित्रिने क्रम जारी रहेको बताए।
खुला सिमानाका कारण भारतले पटाकाको बिक्री र खरिदमा प्रतिबन्ध लगाएपछि नेपालमा अवैध रूपमा पटाका भित्रिने जोखिम बढेको छ, विशेषगरी तराईका जिल्लाहरूमा। मोरङ जिल्ला प्रशासन कार्यालयले विष्फोटक पदार्थको ओसारपसार, खरिद र बिक्रीमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाएको छ। नेपाल प्रहरीले तिहारमा पटाका नपड्काउन आग्रह गर्दै नोभेम्बर ३ मा काठमाडौँबाट ४ लाख रुपैयाँ बराबरको पटाकासहित भारतीय नागरिक रमन कुमार मेहतालाई पक्राउ गरेको थियो। नेपालको दण्ड संहिता, २०७४ अनुसार पटाकाको अवैध आयात, ओसारपसार, भण्डारण र वितरणमा संलग्न व्यक्तिलाई ३ वर्षसम्म कैद र ३०,००० रुपैयाँसम्म जरिवाना हुन सक्छ।
वातावरणमैत्री तिहारका लागि सुझाव
महानिर्देशक सुवेदीले चाडपर्व मनाउँदा संस्कृति र परम्पराको संरक्षणसँगै वातावरणीय स्वच्छतालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने बताए। उनले प्लास्टिकका फूलको सट्टा प्राकृतिक फूल र पटाकाको विकल्पमा प्रदूषणरहित तरिका अपनाउन आग्रह गरेका छन्। डा. गुप्ताले कानलाई जोखिमबाट जोगाउन पटाका पड्काइरहेको स्थानबाट सुरक्षित दूरी कायम गर्न र बालबालिकालाई पटाका नजिक जान नदिन सुझाव दिए। उनले कानमा समस्या देखिए तत्काल विशेषज्ञसँग परामर्श लिन पनि आग्रह गरेका छन्।
