देशभरका विभिन्न स्थानमा वन डढेलोका घटना बढ्न थालेका छन्। यसको प्रत्यक्ष असरका रूपमा काठमाडौं उपत्यकासहितका प्रमुख सहरी क्षेत्रमा वायु प्रदूषणको मात्रा पनि वृद्धि भएको छ। केही दिनयता वर्षा नहुँदा बढेको तापक्रम र सुक्खा अवस्थाले डढेलो र वायु प्रदूषण दुवैलाई बढावा दिएको सम्बन्धित निकायको तथ्याङ्कले देखाएको छ।

वन तथा भूसंरक्षण विभागका अनुसार, विशेषगरी सुक्खा मौसम र उच्च तापक्रमका कारण सानो झिल्का वा असावधानीले समेत ठूलो आगलागी निम्त्याउने जोखिम बढेको छ। वन डढेलोबाट निस्कने विषाक्त धुवाँ र वायुमण्डलमा जमेको धुलोका कणले उपत्यकाको वायुको गुणस्तरलाई समेत अत्यन्तै खराब बनाएको छ। यसले जनस्वास्थ्यमा समेत गम्भीर असर पुर्‍याउन सक्ने विज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन्।

प्रदूषण बढ्नुका कारणहरू

पछिल्लो समय देशका विभिन्न सामुदायिक र राष्ट्रिय वन क्षेत्रमा डढेलोका घटनाहरूमा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ। विशेषगरी तराईका जिल्लाहरू र महाभारत शृंखलाका वनहरूमा आगो लाग्ने क्रम बढेको छ। यसको मुख्य कारण लामो समयसम्म वर्षा नहुनु, तापक्रम बढ्नु र हावामा आर्द्रता कम हुनु हो। यस्तो सुक्खा मौसममा हावाहुरी चल्दा आगो छिटो फैलने र नियन्त्रण गर्न कठिन हुने गरेको छ।

वन डढेलोबाट निस्कने खरानी र धुवाँका कणहरू हावाको माध्यमबाट टाढासम्म फैलिन्छन्। जब यी कणहरू काठमाडौं उपत्यकाजस्ता घनाबस्ती भएका क्षेत्रमा आइपुग्छन्, तब वायुमण्डलमा प्रदूषणको मात्रा ह्वात्तै बढ्छ। यसबाहेक, सहरभित्रका सवारी साधनको धुवाँ, औद्योगिक प्रदूषण र निर्माण कार्यबाट उड्ने धुलोका कणहरूले पनि वायु प्रदूषणलाई थप मलजल गरिरहेका छन्।

जनस्वास्थ्यमा पर्ने असर

वायु प्रदूषणको बढ्दो मात्राले विशेषगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिहरूलाई प्रत्यक्ष असर पार्छ। प्रदूषणका कणहरूले फोक्सोमा पुगेर विभिन्न रोग निम्त्याउनुका साथै रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई समेत कमजोर बनाउँछ। यसले आँखा पोल्ने, घाँटी खसखस हुने, टाउको दुख्ने जस्ता समस्याहरू पनि निम्त्याउन सक्छ।

स्वास्थ्य मन्त्रालय अन्तर्गतको इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाले वायु प्रदूषणको जोखिम बढेकाले अत्यावश्यक काममा बाहेक घर बाहिर ननिस्कन र निस्कँदा मास्कको प्रयोग गर्न सर्वसाधारणलाई अनुरोध गरेको छ। विशेषगरी बालबालिका र वृद्धवृद्धालाई घरभित्रै राख्न र धुलो तथा धुवाँबाट जोगाउन आग्रह गरिएको छ।

नियन्त्रणका लागि प्रयास

वन तथा वातावरण मन्त्रालय र मातहतका निकायहरूले वन डढेलो नियन्त्रणका लागि विभिन्न प्रयासहरू गरिरहेका छन्। आगो लाग्न सक्ने क्षेत्रहरूमा अनुगमन बढाउनुका साथै स्थानीय समुदायलाई सचेत पार्ने कार्य पनि भइरहेको छ। यद्यपि, भौगोलिक विकटता र जनशक्ति तथा स्रोतसाधनको अभावले गर्दा आगो नियन्त्रणमा चुनौतीहरू आइरहेका छन्।

वायु प्रदूषण नियन्त्रणका लागि पनि सरकारले विभिन्न नीति तथा कार्यक्रमहरू अगाडि सारेको छ। जसमा सवारी साधनको धुवाँ उत्सर्जन मापदण्ड कडाइका साथ लागू गर्ने, उद्योगहरूलाई प्रदूषण नियन्त्रणका उपकरण जडान गर्न अनिवार्य गर्ने र सार्वजनिक यातायातको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने जस्ता योजनाहरू समावेश छन्। तर, यी योजनाहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा भने प्रश्न उठेको छ।

अपुष्ट जानकारी

• वन डढेलोका घटनाहरूमा केही दिनयता वृद्धि देखिएको छ।
• काठमाडौं उपत्यकाको वायु प्रदूषणको सूचकांक बढेको छ।
• सुक्खा मौसम र उच्च तापक्रमले जोखिम बढाएको छ।
• डढेलोको धुवाँ र धुलोले वायुमण्डल खराब बनाएको छ।
• जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्ने चेतावनी छ।

हालसम्म आगलागीका कारण कति जनधनको क्षति भयो भन्ने यकिन तथ्याङ्क आउन बाँकी छ। यस्तै, वायु प्रदूषणको वास्तविक मात्रा कति पुगेको छ भन्नेबारे थप अनुगमन र विश्लेषण आवश्यक रहेको छ। अधिकारीहरूले यस विषयमा थप जानकारी छिट्टै सार्वजनिक गरिने बताएका छन्।