पर्वत जिल्लाको एउटा विकट गाउँमा जन्मेका धनबहादुर गुरुङको सपना थियो– बिहान बेलुकीको छाक टार्न धौधौ नहोस्। परिवारले पेटभरि खान पाऊन्। यो सपना पूरा गर्न उनी साउदी अरब पुगे, जहाँ दैनिक १५ घण्टा काम गरे। तर, स्वदेश फर्कंदा उनको स्वास्थ्य नाजुक थियो। मिर्गौलाले काम गर्न छाडेको थियो। राष्ट्रिय मिर्गौला केन्द्रको डायलाइसिस सूचीमा यस वर्ष मात्रै २८ जना नेपाली आप्रवासी श्रमिक थपिएका छन्। उनीहरू सबै धनबहादुरजस्तै विप्रेषणको आशामा विदेश गएका थिए, तर फर्कंदा स्वास्थ्य गुमाएर आए। यो घटनाले वैदेशिक रोजगारीमा जाने नेपालीहरूको स्वास्थ्य जोखिमको गम्भीरतालाई उजागर गरेको छ, जुन नेपालको अर्थतन्त्रको एक महत्वपूर्ण आधार बनेको छ।
वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएपछि बढ्दो स्वास्थ्य जोखिमको चिन्ता
वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किने क्रममा धेरै नेपाली श्रमिकहरू विभिन्न स्वास्थ्य समस्या लिएर आउने गरेका छन्। पछिल्लो समय मिर्गौला रोगको समस्या चिन्ताजनक रूपमा बढेको छ। राष्ट्रिय मिर्गौला केन्द्रका अनुसार, यस वर्ष मात्रै २८ जना वैदेशिक रोजगारबाट फर्किएका नेपाली श्रमिक डायलाइसिसको सूचीमा थपिएका छन्। यो संख्याले विदेशमा नेपाली श्रमिकले भोग्नुपरेको स्वास्थ्य जोखिमको गम्भीरतालाई देखाउँछ। नेपालको इतिहासमा वैदेशिक रोजगारीको लहर विशेषगरी २०५० को दशकपछि तीव्र भएको हो, जसले लाखौं युवाहरूलाई विदेशी भूमिमा काम गर्न प्रेरित गर्यो। तर, यसको अर्को पाटो स्वास्थ्य समस्या हो, जुन प्रायः बेवास्ता गरिन्छ।
धनबहादुर गुरुङ जस्तै धेरै युवाहरू परिवारको उज्ज्वल भविष्यका लागि विदेशिने गर्छन्। उनीहरूले कडा परिश्रम गर्छन्, आफ्नो स्वास्थ्य र जीवनलाई जोखिममा पार्छन्। तर, स्वदेश फर्कपछि उनीहरूले विप्रेषण त ल्याए पनि स्वास्थ्यको ठूलो मूल्य चुकाउनुपरेको छ। मिर्गौला फेल हुनु भनेको जीवनभर डायलाइसिस वा प्रत्यारोपणको खर्च बेहोर्नुपर्ने अवस्था हो, जसले परिवारलाई आर्थिक र मानसिक रूपमा झन् ठूलो भार थोपर्छ। नेपालमा प्रति व्यक्ति आय कम हुनु र रोजगारीका अवसर सीमित हुनुले गर्दा वैदेशिक रोजगारी एक बाध्यता जस्तै बनेको छ, जसले गर्दा नागरिकहरू आफ्नो स्वास्थ्यभन्दा पनि परिवारको आर्थिक सुरक्षालाई प्राथमिकता दिन बाध्य हुन्छन्।
- यस वर्ष २८ जना नयाँ मिर्गौला रोगी आप्रवासी श्रमिक डायलाइसिस सूचीमा थपिएका छन्।
- विदेशमा काम गर्ने क्रममा उनीहरूले अत्यधिक शारीरिक श्रम र तनाव खेप्नुपरेको थियो, जसले शरीरको आन्तरिक प्रणालीमा गम्भीर असर पुर्याएको हुन सक्छ।
- अस्वस्थकर खानपान र जीवनशैलीले मिर्गौलामा गम्भीर असर पुगेको अनुमान छ, जसमा पर्याप्त पानी नपिउनु, जंक फुडको अत्यधिक सेवन र नियमित व्यायामको अभाव पर्दछ।
- स्वदेश फर्किएपछि उनीहरूको उपचारको जिम्मा परिवारमाथि परेको छ, जसको आर्थिक भार ठूलै छ, विशेषगरी जब उनीहरूले विदेशमा कमाएको रकम उपचारमै सकिन्छ।
- धेरैजसो श्रमिकहरूले आफ्नो स्वास्थ्य समस्याबारे विदेशमा छँदा समयमै जानकारी वा उपचार पाएका छैनन्, प्रायः काम गुम्ने डरले वा सामान्य समस्या ठानेर बेवास्ता गर्छन्।
विदेशमा कामको दबाब, असुरक्षित वातावरण र स्वास्थ्यमा असर
विदेशमा काम गर्ने श्रमिकहरूले प्रायः दैनिक १२ देखि १६ घण्टासम्म काम गर्नुपर्ने हुन्छ। यो अत्यधिक शारीरिक श्रमले शरीरलाई थकाउँछ र विभिन्न रोग निम्त्याउन सक्छ। विशेषगरी खाडी मुलुकहरूमा काम गर्ने नेपाली श्रमिकहरूले कडा घाममा काम गर्नुपर्ने, पर्याप्त आराम नपाउने र अस्वस्थकर खाना खानुपर्ने बाध्यता छ। यसले मिर्गौलामा प्रत्यक्ष असर पार्न सक्ने विज्ञहरूको भनाइ छ। नेपालको श्रम ऐनले पनि कामको घण्टा तोकेको भएता पनि, वैदेशिक रोजगारीमा यो नियमको पालना कमै हुने गरेको पाइन्छ।
यसका साथै, कामको अत्यधिक दबाब, असुरक्षित कार्यस्थल, र मानसिक तनावले पनि स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ। धेरै श्रमिकहरूले आफ्नो स्वास्थ्य समस्यालाई लुकाउने वा सामान्य मानेर बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ। जबसम्म स्वास्थ्य गम्भीर हुँदैन, तबसम्म उनीहरू उपचार लिन हिच्किचाउँछन्। यसको परिणाम स्वरूप, स्वदेश फर्कंदा उनीहरू गम्भीर बिरामी भइसकेका हुन्छन्। नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यको बारेमा जनचेतनाको कमी र उपचार सुविधाको अभावले गर्दा पनि यो समस्या अझ जटिल बन्दै गएको छ।
परिवारको सपनाको लागि व्यक्तिको स्वास्थ्यको बलिदानी
धनबहादुर गुरुङ जस्तै धेरै श्रमिकहरूको विदेश जानुको मुख्य कारण परिवारलाई आर्थिक रूपमा सबल बनाउनु हो। उनीहरूले आफ्नो रहर, सपना र स्वास्थ्यलाई त्यागेर परिवारको भविष्यका लागि मेहनत गर्छन्। तर, जब उनीहरू बिरामी भएर फर्कन्छन्, तब परिवारको सपना मात्रै होइन, व्यक्तिको जीवन नै जोखिममा पर्छ। मिर्गौलाजस्तो गम्भीर रोग लागेपछि जीवनभर उपचार गर्नुपर्ने हुन्छ, जसले परिवारलाई आर्थिक रूपमा मात्रै होइन, भावनात्मक रूपमा पनि ठूलो चोट पुर्याउँछ। नेपालमा स्वास्थ्य बिमाको पहुँच सीमित हुनु र महँगो उपचार खर्चले गर्दा यस्ता बिरामीहरू थप समस्यामा पर्छन्।
राष्ट्रिय मिर्गौला केन्द्रमा डायलाइसिस गराइरहेका धेरै श्रमिकहरूको कथा यस्तै छ। उनीहरू विदेशमा गरेको कडा परिश्रमको फल स्वास्थ्यको रूपमा गुमाएर फर्किएका छन्। यो समस्यालाई सम्बोधन गर्न सरकार र सम्बन्धित निकायले वैदेशिक रोजगारमा जाने श्रमिकहरूको स्वास्थ्य परीक्षणलाई थप कडाइका साथ लागू गर्नुपर्ने देखिन्छ। साथै, विदेशमा काम गर्ने क्रममा स्वास्थ्य समस्या परेमा तुरुन्तै उपचारको व्यवस्था मिलाउनुपर्ने आवश्यकता छ। नेपाल सरकारले पनि वैदेशिक रोजगार सम्बन्धी नियमहरूलाई थप प्रभावकारी बनाउन र श्रमिकहरूको हकहितको संरक्षण गर्न पहल गर्नुपर्छ।
आगामी बाटो: सचेतना, सुरक्षा र प्रभावकारी स्वास्थ्य परीक्षण
विदेशबाट फर्किने श्रमिकहरूको मिर्गौला जस्ता स्वास्थ्य समस्याहरू बढ्नु चिन्ताजनक विषय हो। यसको समाधानका लागि विदेश जानुअघि गरिने स्वास्थ्य परीक्षणलाई थप वैज्ञानिक र प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। यसमा मिर्गौला कार्यक्षमता परीक्षण, उच्च रक्तचाप र मधुमेहको नियमित जाँच समावेश गर्नुपर्छ, जुन मिर्गौला रोगका प्रमुख कारक हुन्। साथै, विदेशमा काम गर्ने क्रममा श्रमिकहरूको स्वास्थ्य सुरक्षाको ग्यारेन्टी गर्नुपर्छ। दूतावासहरूले पनि आफ्ना नागरिकहरूको स्वास्थ्य अवस्थाको नियमित अनुगमन गर्नुपर्छ र स्वास्थ्य समस्या परेमा तुरुन्तै सहयोग गर्नुपर्छ। श्रमिकहरूलाई पनि आफ्नो स्वास्थ्यप्रति सचेत हुन र कुनै पनि समस्या देखिएमा तुरुन्तै जानकारी दिन प्रेरित गर्नुपर्छ। विप्रेषणले देशको अर्थतन्त्र चले पनि नागरिकको स्वास्थ्यभन्दा ठूलो सम्पत्ति अरू केही हुन सक्दैन, र यसलाई प्राथमिकता दिनु अपरिहार्य छ।
आगामी हप्ताहरूमा नेपालका लागि यसको अर्थ
आगामी हप्ताहरूमा, यो बढ्दो स्वास्थ्य समस्याले नेपाल सरकार र सम्बन्धित निकायहरूमाथि थप दबाब सिर्जना गर्नेछ। यसले वैदेशिक रोजगार नीतिहरूको पुनर्मूल्यांकन र सुधारको आवश्यकतालाई जोड दिनेछ। विशेषगरी, विदेश जानुअघि गरिने स्वास्थ्य परीक्षणको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठ्नेछ र यसलाई थप कडा र विस्तृत बनाउनुपर्ने माग बढ्नेछ। साथै, विदेशमा कार्यरत नेपाली श्रमिकहरूको स्वास्थ्य सुरक्षा र उनीहरूलाई स्वदेश फर्किएपछि उचित स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्ने प्रणालीको विकासमाथि पनि बहस हुनेछ। यसले गर्दा, आगामी दिनहरूमा वैदेशिक रोजगारीमा जाने श्रमिकहरूको स्वास्थ्य अधिकार र सुरक्षाको विषयले राष्ट्रिय एजेन्डामा उच्च स्थान पाउने सम्भावना छ, जसले अन्ततः देशको मानव पुँजीको संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।