काठमाडौं । शहीद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्र, भक्तपुरले विगत एक वर्षको अवधिमा २१३ जना बिरामीको मिर्गौला र ३ जनाको कलेजो सफलतापूर्वक प्रत्यारोपण गरेको छ। केन्द्रले आफ्नो १४ औं वार्षिकोत्सवको अवसरमा सार्वजनिक गरेको तथ्यांक अनुसार, २०८२ वैशाखदेखि चैतसम्मको अवधिमा यी प्रत्यारोपणहरू सम्पन्न भएका हुन्। यो संख्याले नेपालमा अंग प्रत्यारोपणको क्षेत्रमा केन्द्रको बढ्दो क्षमता र यस सेवाको बढ्दो मागलाई स्पष्ट पार्दछ। विगतका वर्षहरूको तुलनामा यो अवधिमा प्रत्यारोपणको संख्यामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ, जसले देशभरका हजारौं बिरामीहरूका लागि आशाको नयाँ किरण जगाएको छ।
प्रत्यारोपण सेवाको विस्तारमा केन्द्रको भूमिका
केन्द्रको १४ औं वार्षिकोत्सवको अवसरमा आयोजित विशेष समारोहमा केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक डा. कल्पनाकुमारी क्षेत्रीले केन्द्रले प्रदान गरिरहेको स्वास्थ्य सेवाको बारेमा जानकारी गराएकी थिइन्। उनले केन्द्रले मिर्गौला र कलेजो प्रत्यारोपण सेवा विस्तारमा महत्वपूर्ण प्रगति हासिल गरेको बताइन्। यो तथ्यांकले नेपालमा अंग प्रत्यारोपणको क्षेत्रमा केन्द्रको बढ्दो भूमिकालाई दर्शाउँछ। नेपालमा अंग प्रत्यारोपणको सुरुवात धेरै दशक अघि भएता पनि, यसको पहुँच र सफलता दरमा सुधार ल्याउन शहीद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्र जस्ता विशेषीकृत संस्थाहरूको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको छ। केन्द्रले अत्याधुनिक प्रविधि र दक्ष जनशक्तिको प्रयोगमार्फत जटिल शल्यक्रियाहरूलाई सफल बनाउँदै आएको छ।
सरकारको स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय अन्तर्गत सञ्चालित यो केन्द्रले देशभरका बिरामीहरूलाई अंग प्रत्यारोपण सेवा प्रदान गर्दै आएको छ। विशेषगरी मिर्गौला प्रत्यारोपणका लागि लामो समयदेखि पर्खाइमा रहेका बिरामीहरूका लागि यो केन्द्रले आशाको किरण बनेको छ। नेपालमा अंग दानको संस्कृति अझै पनि प्रारम्भिक चरणमा रहेकाले प्रत्यारोपणका लागि उपयुक्त अंगको उपलब्धता एक ठूलो चुनौती हो। यस्तो अवस्थामा, केन्द्रले अंग दानको महत्वबारे जनचेतना फैलाउने र अंग दान प्रक्रियालाई सहजीकरण गर्ने कार्यमा पनि योगदान पुर्याइरहेको छ। यस केन्द्रको स्थापनाले नेपाली नागरिकहरूलाई विदेशमा महँगो उपचार गराउनुपर्ने बाध्यताबाट मुक्त गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
१४ औं वार्षिकोत्सव समारोहमा उपलब्धिका झलक
शुक्रबार केन्द्रको परिसरमा आयोजित १४ औं वार्षिकोत्सव समारोहमा विभिन्न सरकारी अधिकारी, स्वास्थ्यकर्मी र बिरामीहरूको उपस्थिति रहेको थियो। कार्यक्रममा केन्द्रको विगतका उपलब्धिहरू र भविष्यको योजनाबारे छलफल भएको थियो। केन्द्रले विगतका वर्षहरूमा पनि उल्लेख्य संख्यामा मिर्गौला प्रत्यारोपण गर्दै आएको छ, तर यस वर्षको तथ्यांकले प्रत्यारोपणको संख्यामा वृद्धि भएको देखाएको छ। यो वृद्धिले केन्द्रको कार्यदक्षता र सेवा विस्तारको संकेत गर्दछ। नेपालमा अंग प्रत्यारोपणको इतिहास हेर्दा, सुरुवाती दिनहरूमा सीमित स्रोतसाधन र प्राविधिक ज्ञानको अभाव थियो। तर, समयक्रमसँगै, शहीद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्रले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको सेवा प्रदान गर्न सक्षम भएको छ।
कार्यकारी निर्देशक डा. क्षेत्रीले केन्द्रको क्षमता विस्तार र थप अत्याधुनिक प्रविधिको प्रयोगमा जोड दिने बताएकी छन्। यसबाट अझ बढी बिरामीहरूले जीवनदान पाउने विश्वास व्यक्त गरिएको छ। उनले अंग प्रत्यारोपणको क्षेत्रमा नेपाललाई आत्मनिर्भर बनाउने लक्ष्य राखिएको पनि उल्लेख गरिन्। यसका लागि आवश्यक पर्ने तालिम प्राप्त चिकित्सक, नर्स र प्राविधिकहरूको संख्या बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ। साथै, प्रत्यारोपण पछिको हेरचाह र पुनस्र्थापनालाई अझ प्रभावकारी बनाउन पनि विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।
आम नागरिकलाई प्रत्यारोपण सेवाको सुलभता
यस तथ्यांकले आम नागरिकका लागि प्रत्यारोपण सेवाको पहुँच बढेको संकेत गर्छ। पहिले विदेशमा महँगो शुल्क तिरेर अंग प्रत्यारोपण गर्नुपर्ने बाध्यतामा रहेका नेपाली बिरामीहरूले अब स्वदेशमै गुणस्तरीय सेवा पाउने अवसर पाएका छन्। यसले बिरामीहरूको उपचार खर्चमा समेत कमी ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। उदाहरणका लागि, भारत वा अन्य विकसित देशहरूमा मिर्गौला प्रत्यारोपण गर्न लाखौं रुपैयाँ लाग्ने गर्दथ्यो, जुन धेरै नेपाली परिवारका लागि असम्भव थियो। अब शहीद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्रले तुलनात्मक रूपमा कम खर्चमा यो सेवा प्रदान गर्न थालेपछि धेरै बिरामीहरूले नयाँ जीवन पाएका छन्। यो नेपाली स्वास्थ्य सेवाको एक ठूलो उपलब्धि हो।
मिर्गौला प्रत्यारोपण जस्तो जटिल शल्यक्रियाका लागि आवश्यक पर्ने दक्ष जनशक्ति र प्राविधिक उपकरणको उपलब्धतामा केन्द्रले जोड दिएको छ। यसले नेपाललाई अंग प्रत्यारोपणको क्षेत्रमा आत्मनिर्भर बनाउन मद्दत गर्नेछ। नेपालको संविधानले पनि नागरिकको स्वास्थ्य सेवा पाउने अधिकारलाई मौलिक हकको रूपमा सुनिश्चित गरेको छ। यस सन्दर्भमा, केन्द्रको यो प्रगतिले नागरिकको स्वास्थ्य अधिकारलाई व्यवहारमा उतार्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। अंग प्रत्यारोपणको सफलता दर बढाउनका लागि शल्यक्रिया पछिको हेरचाह, नियमित फलोअप र बिरामीको जीवनशैली व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्, र केन्द्रले यी पक्षहरूमा पनि ध्यान दिइरहेको छ।
भविष्यको योजना: प्रत्यारोपण सेवाको दायरा फराकिलो बनाउने
केन्द्रले आगामी दिनमा अंग प्रत्यारोपणको दायरालाई अझ फराकिलो बनाउने योजना बनाएको छ। यसमा अन्य अंगहरूको प्रत्यारोपण सेवा सुरु गर्ने र प्रत्यारोपण पछिको हेरचाहलाई थप प्रभावकारी बनाउने विषयहरू समावेश छन्। यसका लागि आवश्यक स्रोतसाधन जुटाउन र जनशक्ति विकासमा सरकारले पनि सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। नेपालमा कलेजो प्रत्यारोपणको संख्या अझै कम छ, तर यस केन्द्रले ३ वटा कलेजो प्रत्यारोपण सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेर यस क्षेत्रमा पनि आफ्नो क्षमता प्रदर्शन गरेको छ। भविष्यमा मुटु, फोक्सो जस्ता अन्य अंगहरूको प्रत्यारोपणको सम्भावनालाई पनि खोजी गरिनेछ। यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्राविधिक सहयोग र विशेषज्ञता आवश्यक पर्नेछ।
यसका साथै, अंग दानको दर बढाउनका लागि राष्ट्रिय स्तरमा सचेतना अभियान चलाउनु आवश्यक छ। नेपालमा अंग दान सम्बन्धी ऐन २०५५ र नियमावली २०५८ ले अंग दानको कानुनी आधार प्रदान गरेको छ, तर यसको कार्यान्वयन र जनस्वीकार्यता अझै बढाउनुपर्ने छ। शहीद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्रले यस दिशामा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्नेछ। यस केन्द्रको सफलताले नेपाललाई अंग प्रत्यारोपणको क्षेत्रमा एक प्रमुख स्वास्थ्य गन्तव्यको रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्नेछ, जसले गर्दा विदेशी बिरामीहरूले पनि नेपालमा उपचार गराउन आउने सम्भावना रहन्छ। यसबाट मुलुकको पर्यटन र अर्थतन्त्रमा पनि सकारात्मक प्रभाव पर्नेछ।
आगामी साताहरूमा केन्द्रको भूमिका र प्रभाव
आगामी साताहरूमा शहीद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्रको भूमिका झनै महत्वपूर्ण हुने अपेक्षा गरिएको छ। २१३ वटा मिर्गौला र ३ वटा कलेजो प्रत्यारोपणको सफलताले यस केन्द्रको क्षमता र विश्वसनीयतामा वृद्धि भएको छ। यसले गर्दा थप बिरामीहरूले यो सेवा लिन प्रेरित हुनेछन्, जसले गर्दा प्रत्यारोपणको प्रतीक्षा सूचीमा रहेकाहरूको संख्यामा कमी आउन सक्छ। केन्द्रले आफ्नो सफलताको कथालाई निरन्तरता दिनका लागि थप दक्ष जनशक्ति उत्पादन र अत्याधुनिक उपकरणहरूको व्यवस्थापनमा जोड दिनुपर्ने हुन्छ। यसका साथै, अंग दानको प्रक्रियालाई थप सरल र पारदर्शी बनाउनका लागि सरकारले आवश्यक नीतिगत सुधारहरू गर्नुपर्नेछ।
यस केन्द्रको बढ्दो सफलताले नेपाललाई अंग प्रत्यारोपणको क्षेत्रमा आत्मनिर्भर बनाउने दिशामा एक महत्वपूर्ण कदम हो। यसले नेपाली नागरिकहरूको स्वास्थ्य सेवामा पहुँचलाई सुदृढ बनाउनुका साथै विदेशमा उपचार गराउनुपर्ने आर्थिक भारलाई पनि कम गर्नेछ। आगामी दिनहरूमा, केन्द्रले अन्य अंग प्रत्यारोपण सेवाहरू सुरु गर्ने र प्रत्यारोपण पछिको हेरचाहलाई अझ प्रभावकारी बनाउने जस्ता महत्वाकांक्षी योजनाहरूलाई कसरी अगाडि बढाउँछ भन्ने कुरा हेर्न लायक हुनेछ। यसका लागि निरन्तर सरकारी सहयोग, जनचेतनाको अभिवृद्धि र स्वास्थ्यकर्मीहरूको लगनशीलता आवश्यक पर्नेछ।
