काठमाडौंको सुकुम्बासी बस्तीमा डोजर चल्दा हजारौं मानिसको मात्र होइन, उनीहरूका प्रिय पशुप्राणीको पनि बास उठ्यो। वर्षाैंदेखि सँगै बसेका कुकुर, बिरालो, हाँस, कुखुरालगायतका जीवजन्तुहरू एक्कासी सडकमा पुगे। यसरी विस्थापित भएका पशुप्राणीको उद्धार कार्यले एक परिवारको बिचल्लीको कथा बाहिर ल्याएको छ, जसले आफ्नो प्रिय साथीलाई गुमाउनुको पीडा मात्र होइन, घरबारविहीन हुनुको पीडा पनि सहेको छ। नेपालको संविधानले नै नागरिकको आवासको अधिकारलाई मौलिक हकका रूपमा सुनिश्चित गरेको छ, तर सुकुम्बासीहरूको हकमा यसको कार्यान्वयन सधैं प्रश्नको घेरामा रह्यो। यस घटनाले अव्यवस्थित सहरीकरण र भूमिहीनहरूको समस्यालाई पुनः एक पटक उजागर गरेको छ, जसको दीर्घकालीन समाधान खोज्नु राज्यको दायित्व हो।
सुकुम्बासी बस्ती खाली गराउने अभियान र पशुप्राणीको उद्धार
सुकुम्बासी बस्ती खाली गराउने अभियानसँगै त्यहाँ आश्रय लिएर बसेका पशुप्राणीको बिचल्ली भएको थियो। कतिपय घरपालुवा जनावर मालिकसँगै विस्थापित भए भने कति सडकमा अलपत्र परे। यस दृश्यले आम नागरिकको मन छोयो र विभिन्न पशु अधिकारकर्मी तथा स्वयंसेवी संस्थाहरूले उद्धार अभियान सुरु गरे। उनीहरूले सडकमा भौंतारिइरहेका, भोकभोकै रहेका र घाइते भएका जनावरहरूलाई उद्धार गरी सुरक्षित स्थानमा पुर्याउने काम थाले। यस अभियानमा स्थानीय बासिन्दाहरूको पनि साथ थियो, जसले आफ्नो घरमा केही दिनका लागि भए पनि ती बेसहारा जीवहरूलाई आश्रय दिए। नेपालमा विगतमा पनि विभिन्न परियोजना वा विकास निर्माणका क्रममा सुकुम्बासी बस्ती हटाउने कार्य हुँदै आएको छ, तर यसपटक पशुप्राणीको उद्धारमा स्वयंसेवीहरूको सक्रियताले नयाँ आयाम थपेको छ। यो कार्यले देखाउँछ कि विपद्को समयमा नागरिक समाज कति जिम्मेवार बन्न सक्छ।
घरबारसँगै साथीको बिछोड: मैया दमाईको मार्मिक कथा
सुकुम्बासी बस्तीकी ६० वर्षीया मैया दमाईका लागि यो डोजर अभियान एउटा कहालीलाग्दो सपना जस्तै थियो। उनले ३० वर्षदेखि सोही ठाउँमा सानो झुपडी बनाएर बस्दै आएकी थिइन्। उनको झुपडीमा उनीसँगै ‘टुकु’ नामको एक भुक्कु, दुई बिरालो र केही कुखुराहरू पनि थिए। टुकुलाई उनले सानै छँदा सडकबाट उठाएकी थिइन् र त्यो उनको एक मात्र साथी थियो। डोजरले झुपडी भत्काउँदा मैया र टुकु दुवै सडकमा आइपुगे। मैयाले टुकुलाई बोकेर हिँडिन्, तर भत्किएको घरको पीडा र साथी गुमाउनुपर्ने डरले उनी थिइन्। उद्धार टोलीले मैया र टुकुलाई उद्धार गरी एक अस्थायी शिविरमा पुर्यायो। मैयाले शिविरमा बसेर टुकुलाई खुवाउँदै गर्दा उनका आँखाबाट आँसु झर्दै थिए। “मेरो घर त गयो, तर यो मेरो साथीलाई केही भयो भने म कसरी बाँचुँला?” उनले भक्कानिँदै भनिन्। मैयाको जस्तै कथा धेरै सुकुम्बासी परिवारको छ, जहाँ उनीहरूका घरपालुवा जनावर परिवारको अभिन्न अंग बनेका हुन्छन्। नेपालको सामाजिक संरचनामा घरपालुवा जनावरलाई परिवारकै सदस्यका रूपमा हेरिन्छ, त्यसैले उनीहरूबाट छुट्टिनु उनीहरूका लागि ठूलो पीडादायी हुन्छ।
देशभरि छरिएका पशुप्राणीको विचल्ली
सुकुम्बासी बस्तीमा मात्र होइन, देशैभरि घरबारविहीन भएका धेरै परिवारका पशुप्राणीको अवस्था नाजुक छ। सरकारी तथ्यांकअनुसार, यसरी विस्थापित भएका परिवारमा कम्तिमा दुईदेखि तीन वटासम्म घरपालुवा जनावर हुने गरेको पाइएको छ। यसरी अचानक घरबार गुमाउँदा उनीहरूका पशुप्राणीले खान नपाउने, आश्रय नपाउने र मालिकबाट छुट्टिनुपर्ने जस्ता समस्या भोग्नुपरेको छ। कतिपय जनावर सडक दुर्घटनामा पर्ने, रोग लाग्ने वा अन्य जनावरको सिकार हुने जोखिममा छन्। पशु अधिकारकर्मीहरूका अनुसार, यसरी विस्थापित भएका पशुप्राणीलाई विशेष हेरचाह र आश्रयको आवश्यकता छ। नेपालमा पशु कल्याणसम्बन्धी कानुनहरू भए पनि त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा चुनौती छ। यस घटनाले पशु अधिकारको क्षेत्रमा थप ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएको छ।
विस्थापितहरूको बहुआयामिक पीडा
सुकुम्बासी बस्ती खाली गराउने अभियानले हजारौं परिवारलाई सडकमा पुर्याएको छ। उनीहरूका लागि यो केवल घर गुमाउनु मात्र होइन, आफ्नो पहिचान गुमाउनु हो। वर्षाैंदेखि बसेको ठाउँ छोड्नुपर्दा उनीहरूले आफ्नो समाज, साथीभाइ र दैनिक जीवनयापनका सबै माध्यम गुमाएका छन्। यसरी विस्थापित भएका परिवारका बालबालिका विद्यालय जान पाएका छैनन्, युवाहरूले रोजगारी गुमाएका छन् र ज्येष्ठ नागरिकहरूले आफ्नो अन्तिम समयमा पनि असुरक्षित जीवन बिताउन बाध्य भएका छन्। सरकारी निकायले उनीहरूका लागि उचित व्यवस्थापन र पुनर्स्थापनाको ठोस योजना ल्याउन नसक्दा उनीहरूको पीडा अझै चुलिएको छ। नेपालमा भूमिहीन र सुकुम्बासीहरूको समस्या दशकौं पुरानो हो, जसको समाधानका लागि विभिन्न आयोग गठन भए पनि ठोस उपलब्धि हासिल हुन सकेको छैन। यसको प्रत्यक्ष मारमा विपन्न वर्ग पर्ने गरेको छ।
पशु अधिकारकर्मीहरूको तत्काल माग
पशु अधिकारकर्मीहरूले विस्थापित पशुप्राणीको उद्धार र व्यवस्थापनका लागि सरकारले तत्काल ठोस कदम चाल्नुपर्ने माग गरेका छन्। उनीहरूले उद्धार गरिएका जनावरहरूलाई सुरक्षित आश्रयस्थलमा राख्न, उनीहरूको स्वास्थ्य परीक्षण र उपचारको व्यवस्था गर्न तथा मालिकहरूलाई फिर्ता दिन पहल गर्न आग्रह गरेका छन्। साथै, भविष्यमा यस्ता समस्या आउन नदिनका लागि सुकुम्बासीहरूको उचित व्यवस्थापन र पुनर्स्थापनाको दीर्घकालीन योजना बनाउन पनि उनीहरूले सुझाव दिएका छन्। यसका साथै, उनीहरूले घरपालुवा जनावरको अधिकारलाई कानुनी रूपमा थप बलियो बनाउन र यस्ता विपद्का समयमा उनीहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नका लागि विशेष नीतिगत व्यवस्था गर्न पनि माग गरेका छन्।
सामुदायिक सहकार्य र राज्यको भूमिका
मैया दमाईजस्ता हजारौं नागरिक र उनीहरूका प्रिय पशुप्राणीको पीडामा मल्हम लगाउन राज्यको तत्परता आवश्यक छ। घरबारविहीन हुनुको पीडा मात्र होइन, सँगै हुर्किएको साथी गुमाउनुको पीडा कस्तो हुन्छ, त्यो बुझ्न सक्नुपर्छ। यस घटनाले देखाएको स्वयंसेवी संस्थाहरूको सक्रियताले नागरिक समाजको बलियो उपस्थितिलाई दर्शाउँछ, तर यस्ता विपद्को सामना गर्न राज्यको संस्थागत क्षमता र योजनाबद्ध पहल अपरिहार्य छ। नेपालमा विपद् व्यवस्थापनका लागि राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण जस्ता निकाय भए पनि सुकुम्बासी समस्याजस्ता दीर्घकालीन सामाजिक मुद्दाहरूको सम्बोधनमा उनीहरूको भूमिका थप प्रभावकारी हुनुपर्छ।
आगामी साताहरूमा सुकुम्बासी र पशुप्राणीको भविष्य
आगामी साताहरूमा काठमाडौंको सुकुम्बासी बस्तीका विस्थापित परिवार र उनीहरूका पशुप्राणीको भविष्य अनिश्चित नै रहने देखिन्छ। सरकारले तत्कालका लागि अस्थायी शिविरको व्यवस्था गरे पनि दीर्घकालीन पुनर्स्थापनाको ठोस योजना अझै अगाडि सार्न सकेको छैन। यसले गर्दा विस्थापित परिवारहरूले दैनिक गुजारा चलाउन र बालबालिकाको शिक्षाको व्यवस्था गर्न ठूलो चुनौतीको सामना गर्नुपर्नेछ। यस्तै, उद्धार गरिएका पशुप्राणीको हेरचाह र उनीहरूलाई पुनः मालिकको जिम्मा लगाउने प्रक्रिया पनि जटिल बन्न सक्नेछ। पशु अधिकारकर्मीहरूको माग सम्बोधन गर्दै सरकारले पशुप्राणीको लागि सुरक्षित आश्रयस्थलको व्यवस्था गर्ने र उनीहरूको स्वास्थ्योपचारको प्रबन्ध मिलाउने अपेक्षा गरिएको छ। यस घटनाले नेपालमा अव्यवस्थित बसोबास, भूमिहीनता र पशु कल्याणसम्बन्धी नीतिगत तथा कार्यान्वयन तहका कमजोरीहरूलाई उजागर गरेको छ, जसको सम्बोधनका लागि अबिलम्ब कदम चाल्नुपर्ने देखिन्छ।