अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सोमबार कान्सासको एक र्यालीमा इरानी शासकले पछिल्लो आठ महिनामा कम्तीमा ७५,००० प्रदर्शनकारीको हत्या गरेको दाबी गरेका छन्। उनले इरानमा विरोध प्रदर्शन गर्न कठिन रहेको भन्दै ‘सडकको अन्त्यमा मेसिन गनले गोली हान्दा’ मानिसहरूलाई विरोध गर्न गाह्रो हुने टिप्पणी गरे। ट्रम्पले इरानी शासकले मारिएका मानिसहरूलाई ‘सबैले देख्ने गरी’ क्रेनमा झुण्डाएर सार्वजनिक प्रदर्शन गर्ने गरेको पनि उल्लेख गरेका छन्।
यद्यपि, ट्रम्पले दाबी गरेको ७५,००० प्रदर्शनकारीको मृत्युको स्वतन्त्र पुष्टि भएको छैन। इरानमा सन् २०२५ डिसेम्बर २८ मा गहिरिँदै गएको आर्थिक संकट, इरानी रियालको तीव्र अवमूल्यन, बढ्दो मुद्रास्फीति र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध तथा सरकारी कुप्रबन्धनका कारण व्यापक विरोध प्रदर्शन सुरु भएको थियो। यो आन्दोलन सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछिको इरानको सबैभन्दा ठूलो विद्रोह थियो, जुन देशका २०० भन्दा बढी शहरहरूमा फैलिएको थियो। जनवरी ८, २०२६ मा सुरक्षा बलले क्रूर दमन सुरु गर्यो, जसलाई केही पर्यवेक्षकहरूले “इरानको बाबी यार” भनेर वर्णन गरेका थिए।
इरानमा प्रदर्शनकारी मृत्युको भयावह आँकडा
इरानमा प्रदर्शनमा मारिएकाहरूको सही संख्या अझै अस्पष्ट छ, विभिन्न स्रोतहरूले फरक-फरक अनुमान प्रस्तुत गरेका छन्। एमनेस्टी इन्टरनेसनलका अनुसार, इरानी अधिकारीहरूले सेप्टेम्बर ३० देखि अक्टोबर ५, २०२६ को बीचमा जनवरी २०२६ को प्रदर्शनसँग सम्बन्धित पाँच जनालाई मृत्युदण्ड दिएका छन्। इरान मानव अधिकार (IHR) नामक गैरसरकारी संस्थाले डिसेम्बर २०२५ देखि जनवरी २०२६ को मध्यसम्म भएको प्रदर्शनमा मारिएका ४,२०० भन्दा बढी व्यक्तिको प्रमाणित नामसहितको सूची जारी गरेको छ। यसमा कम्तीमा ४२० महिला र १८ वर्ष मुनिका २८१ नाबालिगहरू समावेश छन्।
जनवरी ८ र ९, २०२६ मा मात्रै ३,३५६ जनाको मृत्यु भएको थियो, जुन IHR द्वारा प्रमाणित कुल मृत्युको ९१ प्रतिशत हो। ह्युमन राइट्स वाचका अनुसार, सन् २०२५ मा इरानमा दशकौंपछि सबैभन्दा बढी मृत्युदण्ड दिइएको थियो, जसमा अधिकारीहरूले ठूलो मात्रामा र स्वेच्छाचारी गिरफ्तारी गरेका थिए। सेप्टेम्बर २०२६ सम्म, मृत्यु हुनेको संख्या ५,००० देखि ३६,५०० भन्दा बढी रहेको अनुमान गरिएको छ, जसमा २०९ सरकारी-सम्बन्धित सैन्य र गैर-सैन्य कर्मचारीहरू पनि छन्। टाइम पत्रिकाले जनवरी २५ मा रिपोर्ट गर्यो कि जनवरी ८ र ९ मा मात्रै नागरिक अस्पतालहरूमा ३०,३०४ प्रदर्शन-सम्बन्धित मृत्यु दर्ता गरिएको थियो। इरान इन्टरनेशनलले कुल मृत्यु ३६,५०० भन्दा बढी अनुमान गरेको छ भने गार्जियनले उद्धृत गरेको इरानी डाक्टरहरूको नेटवर्कले मृत्युको संख्या ३०,००० भन्दा बढी हुन सक्ने अनुमान गरेको छ।
NATO सहयोगीहरूको भूमिकामा ट्रम्पको प्रश्न
ट्रम्पले र्यालीका क्रममा NATO सहयोगीहरूलाई इरानविरुद्धको युद्धमा संयुक्त राज्य अमेरिकालाई सहयोग गर्न गरेको अनुरोध एक परीक्षण मात्र भएको दाबी गरेका छन्। उनले भने, ‘जब हामीले इरानमा मद्दत माग्यौँ, जुन हामीलाई आवश्यक थिएन, तर म परीक्षण गर्न चाहन्थें, म पत्ता लगाउन चाहन्थें।’ अमेरिकी राष्ट्रपतिले NATO मा अमेरिकाले ‘वर्षमा सयौं अर्ब डलर’ खर्च गर्ने गरेको तर जब सहयोग मागियो, तब सहयोगीहरूले ‘होइन’ भनेकोमा असन्तुष्टि व्यक्त गरे।
इरानमा नेपाली नागरिकको सरोकार
परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार, मार्च २, २०२६ सम्म इरानमा ६ जना नेपाली नागरिक कानूनी रूपमा बसोबास गरिरहेका छन्। मार्च २३, २०२६ मा मन्त्रालयले इरानका अधिकारीहरूले होर्मुज क्षेत्रबाट अमित झा नामक एक नेपाली नागरिकलाई हिरासतमा लिएको बताएको थियो, जो जहाजमा काम गर्छन्। नेपाल सरकारले मध्यपूर्वमा रहेका नेपालीहरूको सुरक्षालाई उच्च प्राथमिकतामा राखेको जनाएको छ। आपतकालीन उद्धारका लागि तयारी सुरु गरिसकेको र नेपालीहरूलाई आफ्नो विवरण भर्नका लागि अनलाइन दर्ता प्लेटफर्म र एप विकास गरिरहेको मन्त्रालयले जानकारी दिएको छ।
संयुक्त राष्ट्रका विज्ञहरूले अक्टोबर ९, २०२६ मा इरानी अधिकारीहरूलाई सबै मृत्युदण्ड तत्काल रोक्न आग्रह गरेका छन्। अधिकारीहरूले ‘कू प्लटरहरू’ विरुद्ध मृत्युदण्ड कार्यान्वयनलाई प्राथमिकता दिने सार्वजनिक रूपमा वाचा गरेपछि थप प्रदर्शन-सम्बन्धित मृत्युदण्डको डर छ।
