महोत्तरीको लोहरपट्टी नगरपालिका-४, खुट्टा पिपराडीस्थित गेरुका नदी किनारमा पुरुषोत्तम मास लागेसँगै धार्मिक आस्था र जनविश्वासको ठूलो जमघट देखिएको छ। बिहानको मधुरो उज्यालोसँगै लोकगीत गुन्जाउँदै श्रद्धालुहरू नदीतर्फ लम्किरहेका छन्।
मिथिला सभ्यताको अभिन्न अंगका रूपमा रहेको गेरुका नदी, पोखरी र मेलाहरूले युगौँ पुरानो इतिहास बोकेका छन्। पुरुषोत्तम मासको अवसरमा यहाँ दैनिक सयौँ, आइतबार र मङ्गलबार हजारौँ तथा महिनाभरिमा लाखौँ श्रद्धालुले स्नान गर्ने गर्छन्। यसले गेरुका नदीलाई धार्मिक आस्था र परम्पराको केन्द्र बनाएको छ।
जनविश्वास अनुसार, सन्तान नहुनेहरूले यहाँ भाकल गरे मनोकामना पूरा हुने विश्वास छ। संस्कृतिविद् परमेश्वर कापडीका अनुसार मिथिलामा १५ वटा नदी छन्, जसलाई सीताका सखीका रूपमा मानिन्छ, र गेरुका तीमध्ये एक हुन्। माता सीताले विवाहका बेला गौरी पूजन गरी गेरुका नदीमा पूजा सामग्री विसर्जन गरेको परम्परा अझै जीवित छ। कापडीका अनुसार सीताले गेरुकालाई आशीर्वाद दिँदै यस नदीमा स्नान गर्नेहरूको पाप क्षय हुने र मनोकामना पूरा हुने बताएकी थिइन्।
महोत्तरी र धनुषाको सीमा क्षेत्रमा रहेको गेरुका र बिघी नदीको संगमस्थल भारतको राजगिर र प्रयागराजजस्तै ठूलो भीड लाग्ने गर्छ। नेपाल र भारतका विभिन्न स्थानबाट लाखौँ श्रद्धालु स्नानका लागि आइपुग्छन्। यो मेला मिथिलाको सांस्कृतिक एकता र जनआस्थाको प्रतीक पनि हो। जानकी मन्दिरका उत्तराधिकारी महन्थ रोशन दासका अनुसार सीतारामको प्रतीकलाई गेरुका नदी किनारमा ल्याई स्नान गराएपछि शाही स्नानसहित मेला सुरु हुन्छ। दासका अनुसार यो नदी गङ्गाभन्दा कम पवित्र छैन।
प्राचीन समयमा नदीको पानी हल्का गेरुवा रङको देखिने भएकाले यसको नाम ‘गेरुका’ रहन गएको मानिन्छ। मिथिला संस्कृतिमा नदीलाई देवीस्वरूप मान्ने परम्परा छ। सर्लाहीको सलमपुरबाट आएकी श्रद्धालु मन्तुरिया देवीले नाति नभएकोमा भाकल गरेको र मनोकामना पूरा भएपछि स्नान गर्न आएको बताइन्।
हिन्दु धर्मग्रन्थ अनुसार पुरुषोत्तम मास भगवान् विष्णुलाई अति प्रिय छ। पण्डित नवीनकुमार झाका अनुसार पुरुषोत्तम मासमा पवित्र नदीमा स्नान, दान र पूजापाठको विशेष महत्त्व छ र गेरुका स्नानलाई प्रयागराज र राजगिरजत्तिकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यहाँ स्नान गरी गौदान तथा अन्य दान गरे विशेष पुण्य प्राप्त हुने विश्वास छ। महिनाभरि अखण्ड कीर्तन, रामनाम संकीर्तन र पूजापाठ सञ्चालन हुन्छ।
धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको गेरुका नदी अझै व्यवस्थित हुन सकेको छैन। विगतमा डुबेर मृत्यु हुने घटना भइरहेका छन्। स्थानीय जगदीश यादवले नदीको उचित व्यवस्थापन, सुरक्षित घाट र सुरक्षा व्यवस्था आवश्यक रहेको बताए। काठमाडौँबाट आएकी संस्कृतिविद् रुपा झाले सुरक्षा व्यवस्था कमजोर देखिएको र यसको प्रचारप्रसार गर्न सके भारतबाट पनि धार्मिक पर्यटक आउने सम्भावना रहेको बताइन्। उनले यो मिथिलाको मोक्ष नदी भएको र यहाँ स्नान गरे मोक्ष प्राप्त हुने जनविश्वास रहेको उल्लेख गरिन्।
लोहरपट्टी नगरपालिकाका प्रमुख शैलेन्द्र यादवले नदी संरक्षण र व्यवस्थापनका लागि बजेट छुट्याइएको बताए। उनले सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय सरकार मिलेर यस क्षेत्रलाई धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिए।
आस्था, इतिहास र मिथिलाको सांस्कृतिक पहिचान बोकेको गेरुका नदीको संरक्षण, सुरक्षित व्यवस्थापन र प्रभावकारी प्रचारप्रसारमा सम्बन्धित निकायले ध्यान दिन सके यो अमूल्य धार्मिक सम्पदा अझ उजागर हुने स्थानीयवासीको विश्वास छ। जानकी मन्दिरलाई विश्व सम्पदा सूचीमा राख्ने प्रयास भइरहेका बेला गेरुका नदीजस्ता सम्पदाको संरक्षणले उक्त अभियानलाई थप सहयोग पुग्ने देखिन्छ।
