साइबेरियाको इर्कुत्स्क एन्टी-प्लेग रिसर्च इन्स्टिच्युटकी २८ वर्षीया प्रयोगशाला प्राविधिक दारिया शिपिलोभाको मृत्युपछि विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्ल्यूएचओ) ले रूससँग प्लेगको आशंकाबारे पारदर्शी जानकारी माग गरेको छ। दारिया शिपिलोभा सेप्टेम्बर २९, २०२६ मा चिसो जस्तो लक्षण वा गम्भीर निमोनियाका साथ अस्पताल भर्ना भएकी थिइन्। केही रिपोर्टहरूका अनुसार, शिपिलोभाले सेप्टेम्बर २५, २०२६ मा निमोनिक प्लेगको जीवाणु भएको एउटा टेस्ट ट्युब फुटाएको र त्यसबाट उनलाई संक्रमण भएको आशंका गरिएको छ।
इर्कुत्स्क एन्टी-प्लेग रिसर्च इन्स्टिच्युटकी कर्मचारी दारिया शिपिलोभाको अक्टोबर २, २०२६ मा मृत्यु भएको थियो। रूसी अधिकारीहरूले उनको मृत्यु ‘अज्ञात कारणको निमोनिया’ बाट भएको दाबी गरे पनि डब्ल्यूएचओले प्रारम्भिक, अप्रमाणित रिपोर्टहरूमा निमोनिक प्लेगको आशंका व्यक्त गरेको छ। इर्कुत्स्क एन्टी-प्लेग रिसर्च इन्स्टिच्युट अफ साइबेरिया एन्ड द फार इस्टले प्लेग लगायतका खतरनाक रोगजनकहरूको अध्ययन गर्छ। यो क्षेत्रमा जंगली जनावरहरूमा प्राकृतिक रूपमा प्लेग पाइन्छ। यस घटनाले कोभिड-१९ महामारीको सुरुवात र चीनको प्रयोगशालामाथि लागेका आरोपहरूको स्मरण गराएको छ। डब्ल्यूएचओले कोभिड-१९ महामारी कसरी सुरु भयो भन्ने बारेमा अहिलेसम्म निश्चित जवाफ दिन सकेको छैन, जसले गर्दा यस्ता घटनाहरूमा प्रयोगशालाको भूमिकाबारे थप संवेदनशीलता बढेको छ।
रूसको ‘स्थिर’ दाबीमा अन्तर्राष्ट्रिय प्रश्न
रूसले शिपिलोभाको मृत्युलाई प्लेग वा उनको कामसँग जोड्न अस्वीकार गर्दै यस क्षेत्रमा महामारीको स्थिति स्थिर रहेको दाबी गरेको छ। रूसी उपभोक्ता सुरक्षा र स्वास्थ्य निगरानी एजेन्सी, Rospotrebnadzor ले अक्टोबर ६ मा मृतकका सम्पर्कमा आएका व्यक्तिहरूको परीक्षणमा कुनै खतरनाक संक्रामक रोगका जीवाणुहरू नभेटिएको र सबैको स्वास्थ्य निगरानी समाप्त भएको जनाएको छ। Rospotrebnadzor का प्रमुख अन्ना पोपोभाका अनुसार, यस क्षेत्रमा “सरसफाइ र महामारी विज्ञानको स्थिति” स्थिर रहेको र प्लेगको प्रकोपको कुनै खतरा नभएको दाबी गरिएको छ। तर, शेलेखोभको प्रयोगशाला र नजिकका अस्पतालहरूमा क्वारेन्टाइन प्रतिबन्धहरू भने लगाइएका थिए। शेलेखोभ्स्की जिल्लाका मेयर म्याक्सिम मोदिनले मृतकको अस्पताललाई क्वारेन्टाइनमा राखिएको बताएका थिए।
अमेरिका र संयुक्त राष्ट्र संघले रूसलाई थप पारदर्शी हुन आग्रह गरेका छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अक्टोबर ७ मा यो मृत्यु जैविक हतियारसँग सम्बन्धित नदेखिएको बताएका छन्, तर रूसले स्थिति नियन्त्रणमा रहेको बताए पनि पर्याप्त जानकारी नदिएकोमा उनले चिन्ता व्यक्त गरे। ट्रम्पले यस विषयमा रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनसँग फोन वार्ता गर्ने योजना रहेको पनि जानकारी दिए।
डब्ल्यूएचओको अपर्याप्त जानकारी र थप प्रश्न
डब्ल्यूएचओका महानिर्देशक टेड्रोस अधानोम गेब्रेयससले अक्टोबर ७ मा संगठनसँग घटनाको पूर्ण जानकारी नभएको र जोखिम मूल्याङ्कन गर्न नसकेको बताए। उनले रूसलाई पारदर्शी जानकारी उपलब्ध गराउन आग्रह गर्दै मृतकको प्रयोगशाला परीक्षण, सम्पर्कमा आएका व्यक्तिहरूको स्वास्थ्य अवस्था र सार्वजनिक स्वास्थ्य उपायहरू किन लागू गरियो भन्नेबारे थप विवरण माग गरेका छन्। गेब्रेयससका अनुसार, रूसी अधिकारीहरूले २०० जना सम्पर्कमा आएका व्यक्तिहरूलाई क्वारेन्टाइनमा राखिएको जानकारी दिएका थिए।
डब्ल्यूएचओका महामारी तथा महामारी व्यवस्थापन निर्देशक मारिया भान केरखोभले संगठनले रूससँग प्रश्न सोधेको र उनीहरूले जवाफ दिएको तर थप प्रश्नहरू पठाइएको बताइन्। डब्ल्यूएचओले ‘अज्ञात कारणको निमोनिया’ भएका दोस्रो कर्मचारीको बारेमा आएका अप्रमाणित मिडिया रिपोर्टहरूको पनि स्पष्टीकरण खोजिरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य नियमहरू (International Health Regulations) अनुसार सदस्य राष्ट्रहरूले महामारीको जानकारी पारदर्शी रूपमा साझा गर्नुपर्ने भए पनि, व्यवहारमा यसको पालना सधैँ नहुने डब्ल्यूएचओले स्वीकार गरेको छ। डब्ल्यूएचओले गत वर्ष महामारी सन्धि (pandemic treaty) को मस्यौदा पारित गर्न सहयोग गरेको थियो, तर गरिब देशहरूले रोगजनकहरू कसरी साझा गर्ने र धनी देशहरूले निदान उपकरण, खोप र उपचार कसरी साझा गर्ने भन्नेबारे असहमतिहरूका कारण यो अझै पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउन सकेको छैन। रूसले कोरोनाभाइरस विरुद्धको आफ्नो स्पुतनिक खोपका लागि डब्ल्यूएचओको स्वीकृति बारम्बार खोजे पनि प्राप्त गर्न सकेको थिएन। चीनले कोभिड महामारीको समयमा डब्ल्यूएचओका टोलीहरूलाई अनुमति दिएको थियो, तर संगठनले चाहेजति छिटो वा धेरै पटक भने दिएको थिएन।
नेपालको स्वास्थ्य निगरानीमा उच्च सतर्कता
रूसमा प्लेगको आशंकासम्बन्धी घटनालाई लिएर नेपालले आफ्नो स्वास्थ्य निगरानी प्रणालीलाई उच्च सतर्कतामा राखेको छ। यद्यपि, नेपालका स्वास्थ्य अधिकारीहरूले नेपालमा यस रोगको जोखिम अत्यन्तै कम रहेको बताएका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय एजेन्सीहरूले थप जानकारी संकलन गर्दा नेपालले पनि निगरानीका उपायहरू जारी राख्ने जनाएको छ।
प्लेग: ब्ल्याक डेथदेखि आधुनिक उपचारसम्म
प्लेग येर्सिनिया पेस्टिस (Yersinia pestis) नामक ब्याक्टेरियाले गर्दा हुन्छ, जसले १४ औं शताब्दीमा ‘ब्ल्याक डेथ’ निम्त्याएको थियो। ब्ल्याक डेथ, मानव इतिहासको सबैभन्दा घातक घटनाहरू मध्ये एक हो, जसले युरोप, मध्य पूर्व र उत्तरी अफ्रिकाभरि फैलिएर ३० देखि ५० प्रतिशत जनसंख्यालाई सखाप पारेको थियो। निमोनिक प्लेग श्वासप्रश्वासका कणहरूबाट व्यक्तिबाट व्यक्तिमा सर्छ र गम्भीर निमोनिया निम्त्याउँछ। निमोनिक प्लेगका लक्षणहरूमा सास फेर्न गाह्रो हुने र रगत खोक्ने समावेश छन्, र यी लक्षणहरू संक्रमण भएको २४ घण्टा भित्र पनि देखा पर्न सक्छन्। समयमै पत्ता लागेर उपचार गरिएमा निको हुने सम्भावना उच्च हुन्छ। यो एन्टिबायोटिकले उपचार गर्न सकिने रोग हो। यदि उपचार नगरिएमा यो रोग घातक हुन सक्छ। बुबोनिक प्लेग, जुन संक्रमित मुसाबाट फ्लीको टोकाइबाट सर्छ, त्यसले पीप भरिएका घाउहरू निम्त्याउँछ।
ट्रम्प-पुटिन वार्ता र डब्ल्यूएचओको थप जानकारी प्रतीक्षा
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनबीच यस विषयमा फोन वार्ता तय भएको छ, यद्यपि मिति अझै तोकिएको छैन। ट्रम्पले पुटिनको जन्मदिन (अक्टोबर ७, २०२६) मा यो वार्ताको योजना रहेको बताएका थिए। डब्ल्यूएचओले दोस्रो कर्मचारीमा निमोनिया भएको भनिएको रिपोर्टबारे रूसको प्रतिक्रियाको प्रतीक्षा गरिरहेको छ। थप जानकारी उपलब्ध भएपछि डब्ल्यूएचओले आफ्नो जोखिम मूल्याङ्कन अद्यावधिक गर्नेछ। मंगोलियाले रूससँगको आफ्नो सीमामा स्वास्थ्य निगरानी कडा पारेको छ। यसैबीच, अमेरिकी विदेश विभागले रूसलाई थप जानकारीका लागि औपचारिक कूटनीतिक सन्देश पठाएको छ। अमेरिकी रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्र (CDC) ले स्थितिको नजिकबाट निगरानी गरिरहेको छ, तर संयुक्त राज्य अमेरिकामा व्यापक खतराको कुनै संकेत नभएको बताएको छ।
