टोखा नगरपालिकाले नवजात शिशुलाई आर्थिक सुरक्षा प्रदान गर्ने उद्देश्यले सुरु गरेको ‘बच्चाको खातामा पाँच हजार’ कार्यक्रमले अपेक्षित जनसहभागिता पाउन सकेको छैन। चालु आर्थिक वर्षदेखि लागू भएको यो कार्यक्रममा स्थानीय बासिन्दाको रुचि कम देखिएपछि नगरपालिका चिन्तित बनेको छ। बालबालिकाको भविष्यका लागि नगरपालिकाले गरेको यो पहलले किन नागरिकको मन जित्न सकेन भन्ने प्रश्न अनुत्तरित छ। नेपालमा बाल संरक्षण र बाल अधिकारका क्षेत्रमा विभिन्न सरकारी र गैरसरकारी निकायले काम गर्दै आए पनि नागरिक स्तरमा यस्ता कार्यक्रमको पहुँच र प्रभावकारिता अझै चुनौतीको विषय बनेको छ। यस कार्यक्रमको न्यून सहभागिताले यसका पछाडिका कारणहरूलाई गम्भीरतापूर्वक केलाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएको छ, जसले भविष्यमा यस्ता कार्यक्रमहरूको प्रभावकारिता बढाउन मद्दत गर्नेछ।
टोखाको ‘पाँच हजार’ योजनामा नागरिकको खासै रुचि नहुनुका कारण
- टोखा नगरपालिकाले जन्मेको बच्चाको नाममा पाँच हजार रुपैयाँको बैंक खाता खोलिदिने कार्यक्रम सुरु गरेको छ।
- चालु आर्थिक वर्षदेखि सञ्चालनमा आएको यो कार्यक्रममा स्थानीय बासिन्दाको सहभागिता न्यून छ।
- कार्यक्रमको उद्देश्य बालबालिकाको प्रारम्भिक आर्थिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु हो।
- सरोकारवालाहरूका अनुसार, जनचेतनाको कमी र कार्यक्रमबारे खासै चासो नहुँदा सहभागिता कम भएको हो।
- नगरपालिकाले यस कार्यक्रमलाई थप प्रभावकारी बनाउन प्रयास गर्ने जनाएको छ।
बालबालिकाको भविष्यका लागि पाँच हजारको खाता: उद्देश्य र यथार्थ
नगरपालिकाले प्रत्येक नवजात शिशुको जन्मपछि उनीहरूको नाममा पाँच हजार रुपैयाँको बैंक खाता खोली उक्त रकम जम्मा गर्ने योजना अघि सारेको थियो। यसको मुख्य उद्देश्य बालबालिकालाई सानै उमेरदेखि आर्थिक सुुरुवात दिनु र भविष्यमा उनीहरूको शिक्षा वा अन्य आवश्यकताका लागि सानो भए पनि पुँजी जुटाउनु थियो। यस प्रकारका कार्यक्रमहरूले बालबालिकाको दीर्घकालीन हितमा योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिन्छ, जस्तै कि नेपाल सरकारले पनि छोरीबुहारीको शिक्षा र स्वास्थ्यका लागि विभिन्न छात्रवृत्ति र प्रोत्साहनका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ। तर, यो कार्यक्रमबारे स्थानीय बासिन्दामाझ पर्याप्त जानकारी नपुगेको वा यसलाई उति महत्वपूर्ण नमानिएको जस्तो देखिन्छ। सरोकारवालाहरूले स्थानीयमा यस कार्यक्रमप्रतिको चासो कम भएकाले सहभागिता न्यून भएको बताएका छन्। यसले एउटा राम्रो सामाजिक सुरक्षा योजना पनि नागरिकसम्म पुग्न नसक्नुको कारण खोज्नुपर्ने देखाएको छ। उदाहरणका लागि, ग्रामीण भेगका कतिपय परिवारलाई बैंक खाता खोल्ने प्रक्रिया झन्झटिलो लाग्न सक्छ वा उनीहरूलाई यसको दीर्घकालीन फाइदाबारे बुझाउन थप प्रयास आवश्यक पर्दछ।
स्थानीयको सहभागिता किन न्यून ? सचेतनाको अभाव कि प्राथमिकतामा नपर्नु ?
नगरपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख रनलाल कुलालले स्थानीयमा यस कार्यक्रमप्रति अपेक्षित आकर्षण नदेखिएको स्वीकारेका छन्। उनको भनाइअनुसार, कार्यक्रमको उद्देश्य राम्रो भए पनि यसले नागरिकको दैनन्दिन जीवनमा तत्काल पार्ने प्रभावबारे स्पष्टता नहुँदा वा यसको दीर्घकालीन फाइदाबारे पर्याप्त जानकारी नहुँदा मानिसहरू यसप्रति आकर्षित हुन नसकेका हुन सक्छन्। नेपालमा धेरै सरकारी योजनाहरू प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि नागरिक सचेतना र सहभागितामा निर्भर गर्दछन्, तर कतिपय अवस्थामा सूचनाको अभाव वा गलत बुझाइले गर्दा यस्ता कार्यक्रमहरूले अपेक्षित नतिजा दिन सक्दैनन्। धेरै नागरिकलाई यस्तो कार्यक्रम सञ्चालनमा रहेकोबारे नै थाहा नभएको वा थाहा भए पनि यसलाई प्राथमिकतामा नराखेको हुन सक्छ। बच्चा जन्मेपछि पाँच हजार रुपैयाँ खातामा जम्मा हुने कुराले कतिपयलाई ठूलो आर्थिक राहत नलागेको पनि हुन सक्छ, विशेषगरी जब यो रकम तुरुन्तै प्रयोग गर्न पाइँदैन। यसका अतिरिक्त, कतिपय परिवारका लागि यो रकम उनीहरूको तत्कालको आर्थिक आवश्यकता पूरा गर्न पर्याप्त नहुन सक्छ, जसले गर्दा उनीहरू यसलाई कम महत्वको ठान्छन्।
नगरपालिकाको आगामी कदम: जनचेतना अभिवृद्धि र प्रभावकारिता बढाउने प्रयास
टोखा नगरपालिकाले यस कार्यक्रमको प्रभावकारिता बढाउनका लागि थप पहल गर्ने बताएको छ। यसमा जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने, कार्यक्रमबारे व्यापक प्रचारप्रसार गर्ने र स्थानीय निकाय तथा स्वास्थ्य संस्थाहरूसँग समन्वय गरी यसको पहुँच बढाउने योजनाहरू समावेश हुन सक्छन्। नेपालमा स्थानीय सरकारहरूले नागरिकको जीवनस्तर सुधारका लागि विभिन्न योजनाहरू ल्याउने गर्दछन्, तर तिनको सफलता नागरिकको सक्रिय सहभागितामा निर्भर गर्दछ। यसका लागि नगरपालिकाले घरदैलो कार्यक्रम, सूचनामूलक गोष्ठी, रेडियो तथा स्थानीय सञ्चार माध्यममार्फत प्रचारप्रसार जस्ता उपायहरू अपनाउन सक्छ। बालबालिकाको भविष्यका लागि नगरपालिकाले गरेको यो प्रयास सफल पार्न नागरिकको सक्रिय सहभागिता अपरिहार्य छ। यसका लागि नगरपालिकाले कस्ता कदम चाल्छ र स्थानीय बासिन्दाको प्रतिक्रिया कस्तो रहन्छ, त्यो भने हेर्न बाँकी छ। यस कार्यक्रमको सफलताले अन्य स्थानीय तहहरूलाई पनि यस्तै प्रकारका बाल संरक्षण कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न प्रेरणा दिन सक्नेछ।
नागरिकमा पर्न सक्ने प्रभाव र दीर्घकालीन अपेक्षा
यस कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्य बालबालिकाको भविष्यका लागि सानै उमेरदेखि एक निश्चित रकमको जोहो गर्नु हो। यदि यो कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा सञ्चालनमा आएमा, प्रत्येक बच्चाले आफ्नो शिक्षा, स्वास्थ्य वा अन्य महत्वपूर्ण आवश्यकताका लागि एक सानो पुँजी प्राप्त गर्नेछन्, जसले उनीहरूको भविष्यलाई थप सुरक्षित बनाउन मद्दत गर्नेछ। उदाहरणका लागि, यो रकम बच्चाको उच्च शिक्षाको लागि सुरुवाती खर्चको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ वा अचानक आइपर्ने स्वास्थ्य समस्याको उपचारमा सहयोग पुर्याउन सक्छ। यद्यपि, हालको न्यून सहभागिताले गर्दा यो अपेक्षित प्रभाव नागरिकसम्म पुग्न सकेको छैन। यदि नगरपालिकाले जनचेतना अभिवृद्धि गर्न र कार्यक्रमलाई थप सुलभ बनाउन सफल भएमा, यसले टोखा नगरपालिकाका बालबालिकाको आर्थिक भविष्यमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। यस प्रकारका कार्यक्रमहरूले बालबालिकाको अधिकार सुनिश्चित गर्न र उनीहरूको जीवनस्तर उकास्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्, जसरी नेपाल सरकारले पनि राष्ट्रिय बाल अधिकार नीति मार्फत बालबालिकाको सर्वांगीण विकासमा जोड दिएको छ।
आगामी साताहरूमा टोखाको लागि यसको अर्थ
आगामी साताहरूमा, टोखा नगरपालिकाले यस कार्यक्रमको कार्यान्वयनमा थप सक्रियता देखाउने अपेक्षा गरिएको छ। यसमा नयाँ रणनीतिहरूको तर्जुमा, प्रचारप्रसारका लागि थप स्रोतको विनियोजन र स्थानीय समुदायसँगको सहकार्यमा वृद्धि जस्ता कुराहरू समावेश हुन सक्छन्। यदि नगरपालिकाले प्रभावकारी कदम चाल्न सक्यो भने, यसले नागरिकको चासो जगाउन र कार्यक्रमको सहभागिता बढाउन मद्दत गर्नेछ। यसको विपरीत, यदि वर्तमान अवस्था कायम रह्यो भने, यो कार्यक्रमले आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्न संघर्ष गरिरहनेछ, जसले बालबालिकाको आर्थिक सुरक्षामा अपेक्षित योगदान पुर्याउन सक्नेछैन। यसको दीर्घकालीन प्रभाव टोखाका बालबालिकाको भविष्यमा पर्नेछ, र यसले स्थानीय सरकारहरूले नागरिक सहभागिता सुनिश्चित गर्न कति हदसम्म सफल हुन्छन् भन्ने कुराको पनि एक उदाहरण प्रस्तुत गर्नेछ। यसबाट सिकेर अन्य स्थानीय तहहरूले पनि आफ्ना योजनाहरूको प्रभावकारिता बढाउनका लागि आवश्यक कदम चाल्नेछन् भन्ने आशा गर्न सकिन्छ।
