ट्राफिक नियम उल्लंघन गर्ने दुई हजार ९३ सवारी चालकमाथि २४ घण्टाभित्र कारबाही चलाएर राज्यकोषमा रु १९ लाख ९९ हजार ५०२ राजस्व संकलन गरिएको छ। काठमाडौँ उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालयले सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्कले नियमनकारी निकायको सक्रियता देखाए पनि कारबाहीको प्रभावकारिता र पारदर्शितामाथि प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ। नेपालको संविधानले नै नागरिकलाई सुरक्षित र व्यवस्थित सडक यात्राको अधिकार सुनिश्चित गरेको छ, र ट्राफिक नियमहरू यसै अधिकारको कार्यान्वयनका लागि बनाइएका हुन्। यसरी ठूलो मात्रामा राजस्व संकलन हुनुले सडकमा नियम उल्लंघनको अवस्था कति व्यापक छ भन्ने देखाउँछ, जसले अन्ततः नागरिकको सुरक्षामाथि नै प्रश्न उठाउँछ। यो तथ्यांकले ट्राफिक प्रहरीको सक्रियतालाई मात्र नभई, सडक प्रयोगकर्ताहरूमाझ ट्राफिक नियमहरूको पालना गराउनुपर्ने आवश्यकतालाई पनि उजागर गरेको छ।
ट्राफिक नियम उल्लंघनका मुख्य निष्कर्षहरू र संख्यात्मक विवरण
- गत २४ घण्टामा कुल २,०९३ सवारी चालक ट्राफिक नियम उल्लंघनको कारबाहीमा परेका छन्।
- यस कारबाहीबाट राज्यकोषमा १९ लाख ९९ हजार ५०२ रुपैयाँ राजस्व जम्मा भएको छ।
- मादक पदार्थ सेवन गरी सवारी चलाउने ६५ जनालाई कारबाही गरिएको छ।
- नियमविपरीत ‘राइड सेयरिङ’ गर्ने २२५ जना, ट्राफिक सङ्केत उल्लंघन गर्ने १३७ जना र तीव्र गतिमा सवारी चलाउने १५३ जना कारबाहीमा परेका छन्।
- ‘लेन’ अनुशासन उल्लंघन गर्ने १९४, निषेधित क्षेत्रमा हर्न बजाउने ५८, र सडक पेटीमा पार्किङ गर्ने १०९ जनालाई पनि जरिवाना गरिएको छ।
गत २४ घण्टाको अवधिमा मात्रै २,०९३ सवारी चालकहरू ट्राफिक नियम उल्लंघनको कारबाहीमा परेका छन्। यसबाट राज्यकोषमा रु १९ लाख ९९ हजार ५०२ राजस्व संकलन भएको छ। यो संख्याले काठमाडौँ उपत्यकाको सडकमा ट्राफिक नियमहरूको व्यापक उल्लंघन भइरहेको प्रष्ट पार्छ। मादक पदार्थ सेवन गरी सवारी चलाउने ६५ जनालाई कारबाही गरिनु विशेष चिन्ताको विषय हो, किनकि यस्ता कार्यले गम्भीर दुर्घटना निम्त्याउन सक्छ। यसका साथै, नियमविपरीत ‘राइड सेयरिङ’ गर्ने २२५ जना, ट्राफिक सङ्केतको बेवास्ता गर्ने १३७ जना, र तीव्र गतिमा सवारी चलाउने १५३ जनालाई पनि कारबाही गरिएको छ। यस्ता उल्लंघनहरूले सडकको सामान्य प्रवाहलाई मात्र बाधा पुर्याउँदैनन्, बल्कि अन्य यात्रुहरूको सुरक्षालाई पनि जोखिममा पार्छन्। ‘लेन’ अनुशासनको पालना नगर्ने १९४ जना, निषेधित क्षेत्रमा हर्न बजाउने ५८ जना, र सडक पेटीमा सवारीसाधन पार्किङ गर्ने १०९ जनालाई जरिवाना गरिएका घटनाहरूले सडक व्यवस्थापनमा देखिएका चुनौतीहरूलाई थप उजागर गरेका छन्। यी सबै कारबाहीहरू ट्राफिक प्रहरीको सक्रियताको सूचक भए पनि, नियम उल्लंघनको यो ठूलो संख्याले नागरिकमा सचेतनाको अभाव वा अटेरीपनलाई पनि दर्शाउँछ।
सडक अनुशासन कायम गर्न प्रहरीको सक्रियता र जरिवानाको प्रभाव
काठमाडौँ उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालयका अनुसार, पछिल्लो २४ घण्टामा विभिन्न कसुरमा सवारी चालकहरू कारबाहीमा परेका छन्। मादक पदार्थ सेवन (มาตรา 30) को कसुरमा ६५ जना, नियमविपरीत ‘राइड सेयरिङ’ गर्ने २२५ जना, ट्राफिक सङ्केत उल्लंघन गर्ने १३७ जना र तीव्र गतिमा सवारीसाधन चलाउने १५३ जनालाई जरिवाना गरिएको छ। यसबाहेक, ‘लेन’ अनुशासन पालना नगर्ने १९४ जना, निषेधित क्षेत्रमा हर्न बजाउने ५८ जना र सडक पेटीमा सवारीसाधन पार्किङ गर्ने १०९ जनालाई पनि कारबाहीको दायरामा ल्याइएको छ। यी कारबाहीहरूले सडक अनुशासन कायम गर्ने प्रहरीको प्रयासलाई दर्शाउँछन्, जसले अन्ततः सडक दुर्घटनाहरूलाई कम गर्ने र यात्रालाई सुरक्षित बनाउने उद्देश्य राखेको छ। नेपालमा ट्राफिक नियमहरूको पालना गराउन प्रहरीले विभिन्न समयमा अभियान चलाउँदै आएको छ, र यो पछिल्लो तथ्यांकले त्यस्ता अभियानहरूको निरन्तरता र प्रभावकारितालाई देखाउँछ। तर, यो संख्याले नियम उल्लंघन गर्नेहरूको ठूलो संख्यालाई पनि इंगित गर्छ, जसले सडक प्रयोगकर्ताहरूमाझ थप सचेतना फैलाउनुपर्ने आवश्यकतालाई जोड दिन्छ।
राजस्व संकलनको पारदर्शिता र नागरिकको सरोकार
पक्राउ परेका सवारी चालकबाट संकलित रु १९ लाख ९९ हजार ५०२ राजस्व राज्यकोषमा दाखिला भएको छ। यद्यपि, यो ठूलो रकमको राजस्व संकलन प्रक्रियामा कति पारदर्शिता छ र संकलित रकमको दुरुपयोग वा हिनामिनाको सम्भावना कत्तिको रहन्छ भन्ने विषयमा थप अनुसन्धान आवश्यक छ। विगतमा पनि ट्राफिक जरिवानाको रकमको प्रभावकारी व्यवस्थापन र प्रयोगमा प्रश्न उठ्दै आएको छ। यसरी संकलित राजस्व सडक सुधार, ट्राफिक व्यवस्थापन प्रणालीको स्तरोन्नति र सचेतना कार्यक्रममा कति खर्च भइरहेको छ भन्नेबारे नागरिकले स्पष्ट जानकारी पाउनुपर्छ। नेपालमा सार्वजनिक खर्चको पारदर्शिता एउटा ठूलो चुनौती रहँदै आएको छ, र ट्राफिक जरिवानाबाट संकलित रकमको सही उपयोगले नागरिकमा प्रणालीप्रति विश्वास बढाउन सक्छ। यदि यो रकम सडक पूर्वाधारको विकास, ट्राफिक संकेत प्रणालीको आधुनिकीकरण, वा ट्राफिक सचेतनाका प्रभावकारी कार्यक्रमहरूमा प्रयोग गरियो भने, यसले अन्ततः नागरिककै जीवनस्तर सुधारमा योगदान पुर्याउनेछ। यसको विपरीत, यदि यो रकमको दुरुपयोग भयो भने, यसले नागरिकमा निराशा र सरकारप्रतिको अविश्वास बढाउन सक्छ।
नागरिकमाथि पर्न सक्ने आर्थिक र सामाजिक असर
ट्राफिक नियम उल्लंघनमाथि कडा कारबाहीले सडक प्रयोगकर्ताहरूमा अनुशासन कायम गर्न मद्दत पुग्छ। यसले दुर्घटना न्यूनीकरणमा टेवा पुर्याउँछ र सडकलाई सुरक्षित बनाउँछ। तर, जरिवानाको रकम ठूलो हुँदा आम नागरिकलाई आर्थिक भार पर्ने गर्छ। विशेषगरी, दैनिक ज्याला मजदुरी गर्ने वा निम्न आय भएका चालकहरूका लागि यो रकम ठूलो हुन सक्छ। त्यसैले, नियम उल्लंघन गर्नेलाई कारबाही गर्दा परिस्थितिजन्य कारण र चालकको आर्थिक अवस्थालाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्ने सुझाव छ। साथै, जरिवानाको रकमको सही सदुपयोगले नागरिकमा प्रणालीप्रति विश्वास बढाउँछ। नेपालमा धेरै नागरिकहरू दैनिक ज्यालादारीमा निर्भर छन्, र ट्राफिक जरिवानाको ठूलो रकम उनीहरूको दैनिक जीवनयापनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ। उदाहरणका लागि, एक ट्याक्सी चालक वा मोटरसाइकलमा सामान पुर्याउने व्यक्तिले नियम उल्लंघन गरेमा, जरिवानाको रकमले उनीहरूको दिनभरिको कमाइ समाप्त पार्न सक्छ। यसले उनीहरूलाई थप आर्थिक दबाबमा पार्छ। यस सन्दर्भमा, जरिवानाको रकम निर्धारण गर्दा चालकको आय स्तरलाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्ने वा किस्ताबन्दीमा तिर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्ने जस्ता विकल्पहरूमाथि विचार गर्न सकिन्छ। यसका साथै, जरिवानाको रकमबाट प्राप्त हुने राजस्वलाई सडक सुरक्षा सुधारका लागि प्रयोग गरिने कुरामा नागरिकलाई आश्वस्त पार्नुपर्छ, जसले गर्दा उनीहरूले जरिवानालाई केवल दण्डको रूपमा नभई, प्रणाली सुधारको एक हिस्साको रूपमा हेर्न सकून्।
अधिकारीहरूको प्रतिक्रिया र आगामी कदमहरूको अपेक्षा
काठमाडौँ उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालयका अधिकारीहरूले नियम उल्लंघनमाथि कडा कारबाही जारी रहने बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार, सडक अनुशासन कायम गर्न र दुर्घटना न्यूनीकरण गर्नका लागि यो अभियान आवश्यक छ। यस विषयमा थप जानकारीका लागि प्रहरी प्रधान कार्यालयमा सम्पर्क गर्दा, हालसम्म संकलित राजस्वको हिसाबकिताब पारदर्शी रहेको र यसको प्रयोग नियमनकारी निकायको कार्यविधिअनुसार हुने दाबी गरिएको छ। यद्यपि, कारबाही प्रक्रियामा कुनै अनियमितता वा दुरुपयोग भएको पाइएमा छानबिन गरिने आश्वासन दिइएको छ। ट्राफिक प्रहरीले सडक सुरक्षालाई सर्वोपरि मानेर काम गरिरहेको र यसमा कुनै सम्झौता नहुने उनीहरूको भनाइ छ। नेपालमा ट्राफिक व्यवस्थापन एक जटिल कार्य हो, जसमा सडक पूर्वाधारको कमी, सवारीसाधनको अत्यधिक चाप, र चालक तथा पैदलयात्रुहरूमा ट्राफिक नियमको ज्ञानको अभाव जस्ता धेरै चुनौतीहरू छन्। यस सन्दर्भमा, ट्राफिक प्रहरीको निरन्तर प्रयास प्रशंसनीय छ। यद्यपि, केवल कारबाही र जरिवानाले मात्र समस्याको पूर्ण समाधान नहुने भएकाले, सचेतना कार्यक्रमहरूलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
ट्राफिक नियम उल्लंघनका घटनामाथि कडा कारबाही र ठूलो मात्रामा राजस्व संकलन हुनु सकारात्मक पक्ष हो। तर, यसको प्रभावकारिता, पारदर्शिता र नागरिकमाथिको आर्थिक भारलाई कसरी सन्तुलित गर्ने भन्ने प्रश्न अनुत्तरित छ। अब जवाफदेही कसले लिने? यो एक महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो जुन केवल ट्राफिक प्रहरी वा सरकारी निकायमा मात्र सीमित रहनुपर्दैन। यसको जवाफदेही सडक प्रयोग गर्ने प्रत्येक नागरिक, नीति निर्माता, र सरोकारवाला सबैमा छ। सडक सुरक्षा केवल नियम लागू गर्ने निकायको जिम्मेवारी मात्र होइन, यो सामूहिक प्रयासको परिणाम हो।
आगामी साताहरूमा यो घटनाक्रमले नेपाललाई के संकेत गर्छ?
यो पछिल्लो ट्राफिक कारबाही र राजस्व संकलनको तथ्यांकले आगामी साताहरूमा नेपालमा सडक सुरक्षा र नियमनकारी निकायको भूमिकामाथि थप बहस हुने संकेत गर्छ। यसले ट्राफिक नियमहरूको पालना गराउन प्रहरीको निरन्तर प्रयासलाई जोड दिनेछ, जसले गर्दा सडक दुर्घटनाहरूमा कमी आउन सक्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। साथै, यसले संकलित राजस्वको पारदर्शिता र त्यसको प्रभावकारी प्रयोगको मागलाई पनि बलियो बनाउनेछ। नागरिक समाज र सञ्चार माध्यमहरूले यस विषयमा थप चासो देखाउने सम्भावना छ, जसले गर्दा सरकारमाथि यस विषयमा स्पष्ट नीतिगत निर्णय लिन र कार्यान्वयन गर्न दबाब पर्नेछ। यसका अतिरिक्त, यो घटनाले ट्राफिक नियमहरूका बारेमा नागरिकहरूमाझ थप सचेतना फैलाउनुपर्ने आवश्यकतालाई उजागर गरेको छ, जसका लागि विद्यालय तहदेखि नै ट्राफिक शिक्षालाई पाठ्यक्रममा समावेश गर्नुपर्ने जस्ता दीर्घकालीन उपायहरूमाथि पनि विचार गर्नुपर्नेछ। आगामी दिनमा, सडक सुरक्षालाई केवल जरिवानाको माध्यमबाट मात्र नभई, सचेतना, पूर्वाधार सुधार, र प्रविधिको प्रयोग जस्ता बहुआयामिक दृष्टिकोणबाट हेरिनुपर्ने अपेक्षा गरिएको छ।