काठमाडौंको सुकुमवासी बस्तीका बालबालिकाको जीवनयापन कष्टकर छ। उनीहरूको दैनिकी खेलकुद र साथीभाइको साथमा बित्नुपर्ने हो, तर यहाँका बालबालिकाको जीवनमा अभाव र असुरक्षाले डेरा जमाएको छ। टोलाएका आँखाले उनीहरूले आफ्ना छुटेका साथीहरूलाई सम्झिरहेका हुन्छन्, जसलाई उनीहरूसँग खेल्ने र पढ्ने अवसर मिलेको छैन। नेपालमा, विशेष गरी सहरी क्षेत्रमा, सुकुमवासी समस्या एक जटिल र पुरानो मुद्दा हो, जसले हजारौं बालबालिकाको भविष्यलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गरिरहेको छ। यी बालबालिकाहरूले सामान्य बाल्यकालको आनन्दबाट वञ्चित भई बाल्यकालमै अनेकौं चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरेको छ। उनीहरूको दैनिक जीवनमा आधारभूत आवश्यकताहरू जस्तै स्वच्छ पिउने पानी, पर्याप्त खाना, र सुरक्षित आवासको अभाव छ, जसले उनीहरूको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्छ।
शिक्षा र स्वास्थ्यमा पहुँचको अभाव: सुकुमवासी बालबालिकाको मार्मिक कथा
शिक्षाको पहुँचमा कमी: धेरै बालबालिका विद्यालय जान पाउँदैनन् वा बीचमै पढाइ छोड्न बाध्य हुन्छन्। नेपालको संविधानले नै प्रत्येक नागरिकलाई शिक्षाको अधिकार सुनिश्चित गरेको छ, तर सुकुमवासी बस्तीका बालबालिकाहरूका लागि यो अधिकार केवल कागजमा सीमित छ। विद्यालय जानका लागि आवश्यक शुल्क, पोसाक, र शैक्षिक सामग्रीको अभावले उनीहरूलाई विद्यालयको ढोकासम्म पुग्नबाट रोक्छ। स्वास्थ्य सेवाको अभाव: सामान्य स्वास्थ्य समस्यामा समेत उपचार पाउन गाह्रो छ। नेपाल सरकारले आधारभूत स्वास्थ्य सेवा सबै नागरिकलाई पुर्याउने लक्ष्य राखेको भए पनि, सुकुमवासी बस्तीहरू प्रायः स्वास्थ्य संस्थाहरूबाट टाढा र पहुँच बाहिर छन्। सामान्य रोगको उपचार नपाउँदा उनीहरूको स्वास्थ्य अवस्था झन् जटिल बन्दै जान्छ। पोषणको कमी: कुपोषणका कारण बालबालिकाको शारीरिक र मानसिक विकासमा बाधा पुगेको छ। गरिबी र खाद्यान्नको अभावले गर्दा यी बालबालिकाहरूले पर्याप्त र पौष्टिक खाना खान पाउँदैनन्, जसको प्रत्यक्ष असर उनीहरूको शारीरिक वृद्धि र बौद्धिक विकासमा पर्छ। सुरक्षित वातावरणको अभाव: जोखिमपूर्ण बस्तीमा बस्दा उनीहरूको सुरक्षामा खतरा छ। अव्यवस्थित बस्तीहरूमा बसोबास गर्दा उनीहरू प्राकृतिक प्रकोप जस्तै पहिरो, बाढी, र भूकम्पको उच्च जोखिममा पर्छन्, जसले उनीहरूको जीवनलाई थप असुरक्षित बनाउँछ। सामाजिक विभेद: सुकुमवासी भएकै कारण उनीहरूले सामाजिक विभेदको सामना गर्नुपर्छ। समाजले उनीहरूलाई हेयको दृष्टिले हेर्ने गर्छ, जसले उनीहरूको आत्मसम्मानमा ठेस पुर्याउँछ र उनीहरूलाई समाजमा घुलमिल हुनबाट रोक्छ। बालश्रमको सिकार: परिवार पाल्नका लागि धेरै बालबालिका सानै उमेरमा काम गर्न बाध्य छन्। गरिबीको चपेटामा परेका परिवारहरूले आफ्ना बालबालिकाहरूलाई विद्यालय पठाउनुको सट्टा काममा लगाउन बाध्य हुन्छन्, जसले उनीहरूको बाल्यकाल खोसिन्छ र भविष्य अन्धकारमय बन्छ।
यी बालबालिकाको जीवनमा अभावका अनेकौं कथा छन्। कसैको अभिभावक सानैमा बितेका छन्, जसले उनीहरूलाई अनाथ बनाएको छ। कसैको अभिभावक दैनिक ज्याला मजदुरी गरेर बल्ल बल्ल गुजारा चलाउँछन्, जसले गर्दा उनीहरूलाई पढाइ र स्वास्थ्यको लागि समय र स्रोत दिन सक्दैनन्। यस्तो अवस्थामा उनीहरूको शिक्षादीक्षा र स्वास्थ्यको ख्याल राख्ने फुर्सद कसैलाई छैन। उनीहरूको भविष्य अनिश्चित छ, र उनीहरूका आँखामा भविष्यको सपना भन्दा बढी वर्तमानको पीडा झल्किन्छ। नेपालको इतिहासमा गरिबी र सामाजिक असमानताले गर्दा यस्ता समस्याहरू बारम्बार देखा पर्दै आएका छन्, तर प्रभावकारी समाधान भने अझै हुन सकेको छैन।
यद्यपि, केही बालबालिका विद्यालय जान पाएका छन्। तर, उनीहरूको पढाइ पनि नियमित छैन। कहिले स्कुलको शुल्क तिर्न नसकेर, कहिले घरको काममा सघाउनुपर्दा त कहिले रोगव्याधीले गर्दा उनीहरू स्कुल जान पाउँदैनन्। विद्यालयमा पनि उनीहरूले अरू विद्यार्थीबाट हेपिनुपर्ने अवस्था छ। उनीहरूको लुगाफाटा, खानपान र बानी व्यवहारमा फरक हुने भएकाले उनीहरूलाई सिकाइ र व्यवहारमा विभेद गरिन्छ। यसले गर्दा उनीहरूमा हीन भावना बढ्छ र पढाइमा ध्यान दिन सक्दैनन्। नेपालका धेरै विद्यालयहरूमा, विशेष गरी सामुदायिक विद्यालयहरूमा, विद्यार्थीहरूको पृष्ठभूमि फरक हुने भएकाले यस्तो विभेद सामान्यतया देखिन्छ, तर सुकुमवासी बालबालिकाहरू यसको बढी सिकार हुने गर्छन्।
सामाजिक हेय दृष्टि र असुरक्षित बाल्यकाल: सुकुमवासी बालबालिकाको दुर्दशा
सुकुमवासी बस्तीका बालबालिकाले समाजमा अनेकौं प्रकारका विभेदको सामना गर्नुपर्छ। उनीहरूलाई हेयको दृष्टिले हेरिन्छ, र उनीहरूको सामाजिकीकरणमा समेत बाधा पुग्छ। यसले गर्दा उनीहरू एक्लो महसुस गर्छन् र समाजबाट टाढिन्छन्। सुरक्षित वातावरणको अभावले उनीहरूलाई विभिन्न जोखिममा पार्छ। वर्षायाममा हिलाम्मे र साँघुरो गल्लीमा खेल्नुपर्ने उनीहरूको बाध्यता छ, जसले उनीहरूलाई रोगको संक्रमणको जोखिममा पार्छ। अझै केही बालबालिका त सानै उमेरमा यौनजन्य हिंसाको सिकार हुने गरेको पनि पाइन्छ, जसको दीर्घकालीन मानसिक र शारीरिक असर उनीहरूमा पर्छ। नेपालमा बाल संरक्षणका विभिन्न कानुनहरू भए पनि, सुकुमवासी बस्तीहरूमा यस्ता घटनाहरूको अनुगमन र नियन्त्रण प्रभावकारी हुन सकेको छैन।
यी बालबालिकाको भविष्यलाई लिएर कसैको चिन्ता छैन। सरकारले उनीहरूको शिक्षा र स्वास्थ्यको लागि विभिन्न कार्यक्रम ल्याएको दाबी गरे पनि त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन भएको देखिँदैन। विभिन्न सरकारी र गैरसरकारी संस्थाहरूले सुकुमवासी बालबालिकाहरूको उत्थानका लागि काम गर्ने दाबी गरे पनि, वास्तविक प्रभावकारीता भने नगण्य छ। अधिकारकर्मीहरूले आवाज उठाउँछन्, तर त्यो आवाज सुकुमवासी बस्तीसम्म पुग्दैन वा सरकारको नीति निर्माण तहसम्म पुगेर कार्यान्वयनमा आउँदैन। यसरी हेपिएका, थिचिएका र तिरस्कृत बालबालिकाको भविष्य कसले हेर्ला? यो प्रश्न आज पनि अनुत्तरित छ।
उनीहरूको जीवनमा आशाको किरण छर्न जरुरी छ। उनीहरूलाई शिक्षा, स्वास्थ्य र सुरक्षित वातावरण प्रदान गर्नुपर्छ। यसका लागि सरकारले सुकुमवासी बालबालिकाहरूको लागि विशेष छात्रवृत्ति कार्यक्रम, निःशुल्क स्वास्थ्य सेवा, र सुरक्षित आवासको व्यवस्था गर्नुपर्छ। उनीहरूलाई समाजमा समान अवसर दिनुपर्छ, ताकि उनीहरू पनि देशको कर्णधार बन्न सकून्। उनीहरूको भविष्यको लागि आजैबाट पहल गरौं। यो केवल एक बस्तीको समस्या नभएर, समग्र राष्ट्रको भविष्यसँग जोडिएको विषय हो।
आगामी साताहरूमा सुकुमवासी बालबालिकाको भविष्यमा आशाको सञ्चार
आगामी साताहरूमा, सुकुमवासी बस्तीका बालबालिकाहरूको जीवनमा केही सकारात्मक परिवर्तनको आशा गर्न सकिन्छ। सरकार र विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूले यस विषयमा थप ध्यान केन्द्रित गर्ने सम्भावना छ। यसबाट उनीहरूको शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा पहुँच बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ। साथै, सामाजिक विभेद कम गर्न र उनीहरूलाई समाजमा समान अवसर प्रदान गर्नका लागि जनचेतनाका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिनुपर्छ। यसले गर्दा उनीहरूमा आत्मविश्वास बढ्नेछ र उनीहरू पनि देशको विकासमा सक्रिय भूमिका खेल्न सक्नेछन्। यसका लागि नीतिगत सुधार र प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक छ।