संयुक्त राष्ट्र संघ (यूएन)को खाद्य तथा कृषि संगठन (एफएओ)का प्रमुख अर्थशास्त्री म्याक्सिमो टोरेरोले अमेरिका र इरानबीचको तनावले विश्वलाई ठूलो खाद्य संकटतर्फ धकेल्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्। स्ट्रेट अफ हर्मुज बन्द हुने सम्भावनाले अन्तर्राष्ट्रिय मल आपूर्तिमा गम्भीर असर परेको र यसले विश्वव्यापी खाद्यान्न उत्पादनमा कमी ल्याई मूल्यवृद्धि गराउने उनको भनाइ छ। यो भू-राजनीतिक तनावले विश्वव्यापी व्यापार र आपूर्ति शृङ्खलामा मात्र नभई, लाखौं मानिसको दैनिक गुजारामा समेत प्रत्यक्ष असर पार्ने निश्चित छ। नेपालजस्ता कृषिप्रधान देशहरूका लागि यो अवस्था झनै चुनौतीपूर्ण बन्न सक्ने देखिएको छ, जहाँ कृषिको उत्पादकत्व बढाउन मल एक अपरिहार्य तत्व हो।
अमेरिका–इरान तनावले मल आपूर्ति ठप्प, विश्वव्यापी खाद्यान्न संकटको खतरा
टोरेरोका अनुसार, युद्ध सुरु भएदेखि नै मलको आपूर्ति लगभग ठप्प भएको छ। यसको प्रत्यक्ष असरका रूपमा मलको मूल्य अत्यधिक बढेको छ र बजारमा यसको अभाव देखिएको छ। यो अवस्थाले विश्वभर कृषि क्षेत्रमा नकारात्मक प्रभाव पार्नेछ। नेपालमा, जहाँ किसानहरूले परम्परागत रूपमा रासायनिक मलमा निर्भर रहँदै आएका छन्, यो अभावले खेतीको लागत ह्वात्तै बढाउनेछ। विगतका वर्षहरूमा पनि मलको अभाव हुँदा किसानहरूले सास्ती भोग्नुपरेको थियो, तर यसपटकको अवस्था झनै विकराल हुने अनुमान गरिएको छ।
उनले अल जजीरासँगको अन्तर्वार्तामा एसियाली देशहरूमा खेतीको रोप्ने मौसम बितिसकेको अवस्थामा यो संकट थप गम्भीर बन्ने बताए। यसले गर्दा आगामी बाली उत्पादनमा ३० प्रतिशतसम्मले कमी आउन सक्ने अनुमान गरिएको छ। बाली उत्पादनमा आएको यो कमीले अन्ततः खाद्यान्नको मूल्यमा ठूलो वृद्धि गराउने उनको विश्लेषण छ। नेपालको सन्दर्भमा, जहाँ धान, मकै, गहुँ जस्ता मुख्य बालीहरूको उत्पादन किसानको आम्दानी र देशको खाद्यान्न सुरक्षाका लागि महत्वपूर्ण छ, यो ३० प्रतिशतको कमीले ठूलो असर पार्नेछ। यसको प्रत्यक्ष मार उपभोक्ताले भोग्नुपर्नेछ, जसको दैनिक जीवनयापनमा खाद्यान्नको मूल्यवृद्धिले ठूलो भार थपिनेछ।
रणनीतिक जलमार्गको अवरोधले विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खलामा ठूलो धक्का
स्ट्रेट अफ हर्मुज विश्वको एक महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग हो, जस भएर तेल र अन्य सामानको ठूलो मात्रामा ढुवानी हुने गर्दछ। यस क्षेत्रमा कुनै पनि प्रकारको सैन्य तनाव वा सङ्घर्षले यस मार्गको सञ्चालनमा बाधा पुर्याउन सक्छ। यदि यो मार्ग बन्द भयो भने विश्वव्यापी ऊर्जा र खाद्यान्न आपूर्ति शृङ्खलामा गम्भीर अवरोध आउनेछ। नेपालजस्तो भूपरिवेष्ठित मुलुकका लागि यो झनै चिन्ताजनक विषय हो, किनकि देशको अधिकांश आयात–निर्यात सामुद्रिक मार्गमा निर्भर रहन्छ। यस मार्गमा उत्पन्न हुने कुनै पनि अस्थिरताले ढुवानी लागत बढाउने र सामानको उपलब्धतामा समस्या सिर्जना गर्नेछ।
मल, जुन कृषिको लागि एक अत्यावश्यक तत्व हो, त्यसको उत्पादन र आपूर्तिमा प्रयोग हुने कच्चा पदार्थको ढुवानीमा पनि यो तनावको असर पर्ने देखिएको छ। यसले गर्दा किसानहरूले समयमै मल पाउन नसक्दा खेतीको उत्पादकत्व घट्ने र समग्र खाद्यान्न सुरक्षामा चुनौती थपिनेछ। नेपाल सरकारले विगतदेखि नै मलको आयातका लागि विभिन्न देशहरूसँग सम्झौता गर्दै आएको छ। तर, यदि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नै मलको चरम अभाव भयो भने, नेपालले चाहेर पनि पर्याप्त मात्रामा मल आयात गर्न सक्ने अवस्था रहँदैन। यसले गर्दा कृषकहरूले परम्परागत खेती प्रणालीमा फर्किनुपर्ने वा खेती नै छाड्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ, जसको परिणाम देशको खाद्यान्न आत्मनिर्भरतामा ठूलो धक्का लाग्नेछ।
एसियाली कृषिमा ठूलो धक्का, नेपालको खाद्यान्न सुरक्षामा प्रश्न
टोरेरोले विशेषगरी एसियाली देशहरूको अवस्था चिन्ताजनक रहेको औंल्याएका छन्। यी देशहरूमा खेतीको मुख्य रोप्ने सिजन सुरु भइसकेको वा सकिन लागेको अवस्थामा मलको अभाव र मूल्यवृद्धिले किसानहरूलाई ठूलो मारमा पार्नेछ। यसको परिणामस्वरुप खाद्यान्नको मूल्य बढ्ने र कतिपय क्षेत्रमा अभावसमेत सिर्जना हुने सम्भावना छ। नेपालमा, जहाँ अधिकांश जनसंख्या कृषिमा निर्भर छ र खाद्यान्नको ठूलो हिस्सा आन्तरिक उत्पादनबाटै पूर्ति हुन्छ, यो अवस्थाले गम्भीर सामाजिक र आर्थिक चुनौती खडा गर्नेछ। ग्रामीण भेगका किसानहरू, जसको आयको मुख्य स्रोत खेती हो, उनीहरूलाई यो संकटले प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गर्नेछ।
यो विश्वव्यापी खाद्य संकटको चेतावनीले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई यस विषयमा गम्भीर हुन र सम्भावित समाधानका उपायहरू खोज्न प्रेरित गरेको छ। कूटनीतिक पहल र आपूर्ति शृङ्खलालाई स्थिर राख्ने प्रयासहरू यस संकटलाई टार्न महत्वपूर्ण हुनेछन्। नेपाल सरकारले पनि यस सन्दर्भमा आफ्ना छिमेकी राष्ट्रहरूसँग र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग समन्वय गरी मलको आपूर्ति सुनिश्चित गर्नका लागि सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्ने देखिन्छ। यसका साथै, नेपालले दिगो कृषि प्रणाली र जैविक मलको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने जस्ता दीर्घकालीन उपायहरूमा पनि जोड दिनुपर्ने आवश्यकता छ, ताकि भविष्यमा यस्ता बाह्य झट्काहरूको सामना गर्न देश सक्षम होस्।
आगामी साताहरूमा नेपालमा खाद्यान्न संकटको सम्भावना
अमेरिका र इरानबीचको तनावले विश्वव्यापी मल आपूर्तिमा ल्याएको अवरोधले आगामी साताहरूमा नेपालको खाद्यान्न सुरक्षामा गम्भीर चुनौती खडा गर्ने सम्भावना छ। यदि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मलको मूल्य अझै बढ्दै जाने र आपूर्ति ठप्प हुने क्रम जारी रहेमा, नेपालमा यसको प्रत्यक्ष असर किसानहरूले भोग्नुपर्नेछ। यसले गर्दा आगामी बालीहरूको उत्पादनमा कमी आउने र फलस्वरूप खाद्यान्नको मूल्यवृद्धि हुने निश्चित छ। नेपाल सरकारले यस संकटलाई मध्यनजर गर्दै तत्काल मलको वैकल्पिक स्रोत खोज्नुपर्ने, किसानहरूलाई अनुदानमा मल उपलब्ध गराउनुपर्ने र जैविक मलको प्रयोगलाई व्यापक रूपमा प्रोत्साहन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यसका साथै, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग समन्वय गरी खाद्यान्न आपूर्ति शृङ्खलालाई सहज बनाउन पहल गर्नुपर्नेछ। अन्यथा, यो भू-राजनीतिक तनावले नेपाललाई ठूलो खाद्यान्न संकटको दिशातर्फ धकेल्न सक्नेछ, जसको मार आम नागरिकले भोग्नुपर्नेछ।
