इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघ्ची शुक्रबार साँझ पाकिस्तानको राजधानी इस्लामाबाद पुगेका छन्। उनको यो भ्रमणलाई अमेरिका र इरानबीच बढ्दो तनावलाई कम गर्नका लागि हुन सक्ने सम्भावित वार्ताको तयारीका रूपमा हेरिएको छ। पाकिस्तानले यस मामिलामा मध्यस्थताको भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ। यस भ्रमणको समय विशेष रूपमा महत्वपूर्ण छ, किनकि मध्यपूर्वमा भू-राजनीतिक तनावले विश्वव्यापी रूपमा चिन्ता बढाएको छ। इरान र संयुक्त राज्य अमेरिकाबीचको सम्बन्धमा आएको चिसोपनले अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा र आर्थिक स्थिरतामा समेत असर पार्ने गरेको छ। यसै पृष्ठभूमिमा, पाकिस्तानको यो कूटनीतिक सक्रियताले यस क्षेत्रमा शान्ति स्थापनाको आशा जगाएको छ।
पाकिस्तानको मध्यस्थता प्रयास: कूटनीतिक सक्रियताको नयाँ अध्याय
विदेशमन्त्री अराघ्चीले शनिबार पाकिस्तानी सेना प्रमुख जनरल असिम मुनीर र विदेशमन्त्री मोहम्मद इशाक डारसँग छुट्टाछुट्टै भेटवार्ता गर्ने कार्यक्रम छ। यो भेटघाटलाई अमेरिका र इरानबीचको सम्भावित प्रत्यक्ष वार्ताको लागि महत्वपूर्ण कूटनीतिक तयारीको रूपमा विश्लेषण गरिएको छ। यसैबीच, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पका विशेष दूत स्टिभ विटकफ र जारेड कुशनर पनि पाकिस्तानतर्फ प्रस्थान गरेका छन्, जसले यो मामिलामा थप कूटनीतिक गह्रौं गहिराइ देखाउँछ। यो घटनाक्रमले पाकिस्तानको कूटनीतिक क्षमता र क्षेत्रीय प्रभावलाई थप उजागर गरेको छ, जुन उसले विगतमा पनि विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय विवादहरूमा देखाउँदै आएको छ। पाकिस्तानले यस प्रकारका कूटनीतिक पहलहरू मार्फत आफ्नो क्षेत्रीय नेतृत्व स्थापित गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।
पाकिस्तानले इरान र अमेरिकाबीचको गतिरोध अन्त्य गर्नका लागि लामो समयदेखि कूटनीतिक प्रयास गरिरहेको छ। यस क्षेत्रमा शान्ति र स्थिरता कायम राख्नका लागि पाकिस्तानको यो सक्रियतालाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले नजिकबाट नियालिरहेको छ। यसअघि पनि पाकिस्तानले दुई देशबीच संवाद कायम गराउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। सन् १९९० को दशकमा पनि पाकिस्तानले इरान र खाडी मुलुकहरूबीचको सम्बन्ध सुधारमा मध्यस्थताको भूमिका खेलेको थियो, जसले यस क्षेत्रको स्थिरतामा योगदान पुर्याएको थियो। पाकिस्तानको यो निरन्तर कूटनीतिक प्रयासले उसको विदेश नीतिमा मध्यस्थतालाई एक प्रमुख स्तम्भको रूपमा स्थापित गरेको छ।
रणनीतिक पृष्ठभूमिका कारण: मध्यपूर्वको अस्थिरताको विश्वव्यापी प्रभाव
अमेरिका र इरानबीचको तनावले मध्यपूर्वमा मात्र नभई विश्वव्यापी रूपमा नै प्रभाव पार्ने गर्दछ। विशेषगरी तेलको मूल्य, क्षेत्रीय सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा यसको प्रत्यक्ष असर पर्दछ। यसै पृष्ठभूमिमा, पाकिस्तानले मध्यस्थकर्ताको भूमिका खेल्नुलाई उसको क्षेत्रीय कूटनीतिमा एक महत्वपूर्ण कदमका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। मध्यपूर्वमा हुने कुनै पनि ठूलो द्वन्द्वले विश्वव्यापी तेल आपूर्तिमा बाधा पुर्याउन सक्छ, जसको प्रत्यक्ष असर नेपालजस्ता आयातमा निर्भर देशहरूको अर्थतन्त्रमा पर्दछ। यसले पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य वृद्धि गराउँछ, जसको परिणामस्वरुप यातायात, उद्योग र दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्यमा समेत वृद्धि हुन्छ।
इरानी विदेशमन्त्रीको भ्रमणले दुई देशबीचको सम्बन्धमा केही सकारात्मक मोड ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। पाकिस्तानले यस वार्तामा कस्तो भूमिका खेल्छ र यसले कति हदसम्म तनाव कम गर्न सघाउँछ भन्ने कुरा हेर्न बाँकी छ। यस सम्बन्धमा थप जानकारी आउन बाँकी नै छ। पाकिस्तानको यो पहलले क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनमा समेत प्रभाव पार्न सक्नेछ। यदि यो वार्ता सफल भयो भने, यसले मध्यपूर्वमा शान्ति स्थापनाको नयाँ ढोका खोल्न सक्छ, जसको सकारात्मक प्रभाव विश्वभरि नै पर्नेछ। यसको विपरीत, यदि वार्ता विफल भयो भने, तनाव अझ बढ्न सक्ने सम्भावना छ, जसको परिणाम थप विनाशकारी हुन सक्छ।
नेपालका लागि यसको अर्थ: आर्थिक र सामाजिक प्रभावको विश्लेषण
यद्यपि यो वार्ता मुख्यतया इरान र अमेरिकाबीच केन्द्रित छ, यसको प्रभाव नेपालजस्ता देशहरूमा पनि पर्न सक्छ। मध्यपूर्वमा अस्थिरता बढ्दा त्यसको असर विश्व अर्थतन्त्रमा पर्ने गर्छ, जसको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रभाव नेपालको व्यापार र वैदेशिक रोजगारीमा समेत पर्ने गर्छ। त्यसैले, यस क्षेत्रमा शान्ति कायम हुनु नेपालका लागि पनि सकारात्मक हुनेछ। नेपालको अर्थतन्त्र ठूलो मात्रामा रेमिट्यान्समा निर्भर छ, र मध्यपूर्वमा काम गर्ने लाखौं नेपालीहरूको रोजगारीमा कुनै पनि प्रकारको अस्थिरताले ठूलो धक्का लाग्न सक्छ। यसले परिवारको आम्दानीमा कमी ल्याउनुका साथै देशको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा समेत नकारात्मक असर पार्न सक्छ।
पाकिस्तानले यस कूटनीतिक पहलमा कस्तो सफलता प्राप्त गर्छ, त्यो हेर्न महत्वपूर्ण हुनेछ। यस मामिलामा थप विकसित घटनाक्रमहरूले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा नयाँ आयाम थप्ने अपेक्षा गरिएको छ। नेपाल सरकारले पनि यस कूटनीतिक विकासलाई नजिकबाट नियालिरहेको छ र मध्यपूर्वमा शान्ति स्थापनाका लागि आवश्यक पहलहरूमा समर्थन गर्ने नीति अपनाउने सम्भावना छ। यस प्रकारका अन्तर्राष्ट्रिय घटनाक्रमहरूले नेपालको विदेश नीति र कूटनीतिक सम्बन्धहरूलाई पनि प्रभावित गर्दछ, जसले गर्दा नेपालले आफ्नो परराष्ट्र नीतिलाई थप सन्तुलित र प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता महसुस गर्दछ।
आगामी साताहरूमा पाकिस्तानको भूमिका र सम्भावित परिणाम
आगामी साताहरूमा पाकिस्तानको कूटनीतिक सक्रियता थप तीव्र हुने अपेक्षा गरिएको छ। इरानी विदेशमन्त्रीको भ्रमणको प्रतिक्रिया र अमेरिकी विशेष दूतहरूको पाकिस्तान आगमनले यस क्षेत्रमा कूटनीतिक तरंग ल्याउनेछ। यदि पाकिस्तानले अमेरिका र इरानबीचको वार्तालाई सफल बनाउन मध्यस्थता गर्न सक्यो भने, यसले उसको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठामा वृद्धि हुनेछ र क्षेत्रीय शान्ति स्थापनामा उसको भूमिका अझ मजबुत हुनेछ। यसको प्रत्यक्ष फाइदा नेपालजस्ता देशहरूलाई पनि हुनेछ, किनकि मध्यपूर्वमा स्थिरताले आर्थिक र वैदेशिक रोजगारीको क्षेत्रमा सकारात्मक प्रभाव पार्नेछ।
यसैगरी, यदि यो कूटनीतिक पहल असफल भयो भने, यसले मध्यपूर्वमा तनावलाई अझ बढाउन सक्नेछ। यस्तो अवस्थामा, नेपालले वैदेशिक रोजगारीमा रहेका आफ्ना नागरिकहरूको सुरक्षाका लागि थप सचेत हुनुपर्नेछ र आर्थिक संकटको सामना गर्नका लागि तयारी गर्नुपर्नेछ। पाकिस्तानको यस प्रयासको सफलता वा असफलताले मात्र नभई, यसले उत्पन्न गर्ने भू-राजनीतिक चालबाजीले पनि अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा नयाँ समीकरणहरू सिर्जना गर्न सक्नेछ। यसले नेपालको परराष्ट्र नीतिमा पनि थप चुनौतीहरू थप्न सक्छ, जसका लागि नेपालले सुझबुझपूर्ण निर्णय लिनुपर्नेछ।