नेपाल राष्ट्र बैंकले आज शनिबारका लागि विदेशी मुद्राको विनिमयदर निर्धारण गरेको छ। आजको दरअनुसार अमेरिकी डलरसहित युरो, पाउण्ड, अस्ट्रेलियन डलर लगायत अधिकांश विदेशी मुद्राको विनिमयदर बढेको छ। यो वृद्धिले नेपाली अर्थतन्त्रमा थप चुनौती थपेको छ, किनकि नेपाल एक आयातमुखी मुलुक हो र विदेशी मुद्राको सञ्चितिलाई सन्तुलनमा राख्नु महत्वपूर्ण छ। यस प्रकारको विनिमयदरको उतारचढावले आम नागरिकको दैनिक जीवनयापनमा पनि प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गर्दछ।
आजको विनिमयदरले नेपालीको खल्तीमा कति असर?
नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार आज एक अमेरिकी डलरको खरिददर १५० रुपैयाँ ५० पैसा र बिक्रीदर १५१ रुपैयाँ १० पैसा तोकिएको छ। यो हिजोको तुलनामा सामान्य वृद्धि हो, तर निरन्तरको वृद्धिसँगै यसले ठूलो प्रभाव पार्न थालेको छ। युरोपेली युरो एकको खरिददर १७६ रुपैयाँ ३६ पैसा र बिक्रीदर १७७ रुपैयाँ ०७ पैसा पुगेको छ। यसैगरी, बेलायती पाउण्ड स्ट्रलिङ एकको खरिददर २०३ रुपैयाँ २३ पैसा र बिक्रीदर २०४ रुपैयाँ १३ पैसा कायम भएको छ। यी दरहरूले नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चितिको अवस्था र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको उतारचढावलाई प्रतिबिम्बित गर्दछन्, जसको प्रत्यक्ष असर नेपाली उपभोक्ताहरूको क्रयशक्तिमा पर्दछ।
- अमेरिकी डलर १ को खरिददर: १५०.५० रुपैयाँ
- अमेरिकी डलर १ को बिक्रीदर: १५१.१० रुपैयाँ
- युरो १ को खरिददर: १७६.३६ रुपैयाँ
- युरो १ को बिक्रीदर: १७७.०७ रुपैयाँ
- पाउण्ड १ को खरिददर: २०३.२३ रुपैयाँ
- पाउण्ड १ को बिक्रीदर: २०४.१३ रुपैयाँ
विगतका आर्थिक चुनौती र वर्तमान विनिमयदरको शृंखला
विगत केही दिनदेखि विदेशी मुद्राको विनिमयदर लगातार उकालो लाग्ने क्रममा छ। अस्ट्रेलियन डलर, अमेरिकी डलर, युरो, पाउण्ड, कुवेती दिनार, बहराइन दिनार लगायतका मुद्राको भाउ हिजो पनि बढेको थियो। आज पनि सोही क्रम जारी रहेको छ। नेपालको इतिहासमा यस्तो मुद्रास्फीति र विनिमयदरको अस्थिरता नयाँ होइन, विशेषगरी राजनीतिक अस्थिरता वा बाह्य आर्थिक संकटका बेला यस्तो अवस्था आउने गरेको छ। विदेशी मुद्राको भाउमा आएको यो वृद्धिले आयातमा निर्भर नेपाली अर्थतन्त्रलाई थप दबाबमा पार्ने देखिएको छ। विशेषगरी, अमेरिकी डलरको भाउ बढ्दा नेपालले गर्ने अधिकांश आयात महँगो हुनेछ, जसको प्रत्यक्ष असर उपभोक्ता मूल्यमा पर्नेछ। यसले गर्दा दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्यवृद्धि भई आम नागरिकको जीवनयापन झनै कष्टकर बन्ने सम्भावना छ।
अर्थतन्त्रमा बहुआयामिक प्रभाव र नागरिकको चिन्ता
विदेशी मुद्राको विनिमयदरमा भइरहेको यो उतारचढावले नेपालको भुक्तानी सन्तुलन र विदेशी मुद्रा सञ्चितिलाई समेत प्रभावित पार्न सक्छ। डलरको भाउ बढ्दा बाह्य ऋणको साँवा र ब्याज भुक्तानीमा पनि असर पर्नेछ। नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय विकास साझेदारहरूबाट लिएको ऋणको भुक्तानी डलरमै गर्नुपर्ने भएकाले यसको भार बढ्नेछ। यद्यपि, राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्राको विनिमयदरलाई स्थिर राख्न विभिन्न मौद्रिक नीतिहरू अवलम्बन गर्दै आएको छ, जसमा विदेशी मुद्राको सञ्चितिलाई सुदृढ पार्ने र आयातलाई व्यवस्थित गर्ने उपायहरू समावेश छन्। तर, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा डलर बलियो हुँदा नेपालजस्ता विकासशील देशहरूमा यसको प्रभाव देखिनु स्वाभाविक हो। यस सन्दर्भमा, बैंक तथा वित्तीय संस्थाका एक उच्च अधिकारीले विदेशी मुद्राको विनिमयदरमा आएको यो वृद्धिले आयातकर्ता र विद्यार्थीहरूलाई बढी प्रभावित गर्ने बताए। ‘डलरको भाउ बढ्दा वैदेशिक अध्ययनमा जाने विद्यार्थीको पढाइ खर्च बढ्छ भने कच्चा पदार्थ आयात गर्ने उद्योगीहरूलाई पनि लागत बढ्नेछ,’ उनले भने। यसको अर्थ, विद्यार्थीहरूले आफ्नो शिक्षाका लागि थप रकम जोगाउनुपर्नेछ भने उद्योगहरूले उत्पादन लागत बढेको भन्दै सामानको मूल्य बढाउन बाध्य हुनेछन्, जसको अन्तिम मार उपभोक्तामाथि नै पर्नेछ।
आगामी दिनमा मुद्राको भाउको दिशा: राष्ट्र बैंकको भूमिका र अन्तर्राष्ट्रिय संकेत
आगामी दिनमा विदेशी मुद्राको विनिमयदर कुन दिशामा जान्छ भन्ने कुरा नेपाल राष्ट्र बैंकको नीतिगत व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको परिस्थितिले निर्धारण गर्नेछ। नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चितिको अवस्था हेरेर आवश्यक मौद्रिक नीतिहरू लागू गर्न सक्छ, जसमा ब्याजदर समायोजन, विदेशी मुद्राको तरलता व्यवस्थापन, र आयात नियन्त्रण जस्ता उपायहरू पर्दछन्। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अमेरिकी डलरको मजबुती वा कमजोरी, भू-राजनीतिक घटनाक्रम, र विश्वव्यापी आर्थिक मन्दीको सम्भावना जस्ता कारकहरूले पनि नेपाली रुपैयाँको विनिमयदरमा प्रभाव पार्नेछन्। यसका अतिरिक्त, नेपालको आफ्नै निर्यात प्रवर्द्धन, विप्रेषण आप्रवाहको स्थिरता, र पर्यटन क्षेत्रको विकास जस्ता आन्तरिक आर्थिक सूचकहरूले पनि विदेशी मुद्राको सञ्चितिमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छन्। नागरिकका लागि, यो अवस्थाले बचत र लगानीका योजनाहरूमा पुनर्विचार गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।