गण्डकी प्रदेशका विभिन्न जिल्लामा केही दिनयता लगातारजसो परेको असिना, हावाहुरी र चट्याङसहितको वर्षाले हिउँदे बालीमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ। विशेषगरी पोखरा र आसपासका क्षेत्रमा यसको प्रभाव बढी देखिएको छ। किसानहरूका अनुसार, यस किसिमको मौसमले विशेषगरी लहरे तरकारी, मकैबाली, तरबुजा र काँक्रा जस्ता बालीमा व्यापक नोक्सानी गरेको छ। १५ दिनअघि परेको असिनाले तरबुजा र काँक्रा जस्ता बालीमा पुर्याएको क्षति अझै पुरिँदै थियो, तर पछिल्लो केही दिनयता आएको हावाहुरी र चट्याङसहितको वर्षाले किसानहरूको ढाडै भाँचिदिएको छ। यस पटकको घटनाले गण्डकी प्रदेशका हजारौं किसानको मेहनत र लगानीलाई क्षणभरमै माटोमा मिलाइदिएको छ, जसको असर आगामी दिनहरूमा पनि देखिने सम्भावना छ।
गण्डकीमा असिना र हावाहुरीले हिउँदे बालीमा पुर्यायो ठूलो क्षति, किसानको लगानी डुब्यो
सामान्यतया हिउँदको समयमा सुक्खा मौसम हुने गण्डकी प्रदेशमा यस वर्ष असामान्य मौसमी गतिविधि देखिएको छ। यसले गर्दा किसानहरूले रोपेका हिउँदे बालीहरूमा ठूलो नोक्सानी भएको छ। विशेषगरी लहरे तरकारी जस्तै काउली, बन्दागोपी, फर्सी, लौका जस्ता बालीहरू हावाहुरीले उडाएर र असिनाले कुटाएर नष्ट भएका छन्। मकैबालीमा पनि ठूलो क्षति पुगेको छ। किसानहरूले यस वर्ष राम्रो आम्दानी गर्ने आशामा लगाएका बालीहरू मौसमको चपेटामा परेपछि निराश भएका छन्। नेपालको कृषि क्षेत्र, जुन धेरैजसो किसानहरूको जीविकोपार्जनको मुख्य स्रोत हो, यस्ता अप्रत्याशित विपत्तिहरूको सामना गर्न सधैं कमजोर साबित भएको छ। गण्डकी प्रदेश, विशेषगरी यसको मध्य पहाडी क्षेत्र, खेतीपातीका लागि उर्वर भए पनि मौसमी अनिश्चितताले सधैं जोखिममा रहने गरेको छ।
पोखरा महानगरपालिका-१८ का कृषक सूर्यप्रसाद पौडेलले आफ्नो करिब दुई रोपनी क्षेत्रफलमा लगाएको तरकारी बाली हावाहुरी र असिनाले पूर्ण रूपमा नष्ट गरिदिएको बताए। ‘पन्ध्र दिनअघिको असिनाले तरबुजाको बोट नै सखाप पारेको थियो,’ उनले भने, ‘त्यो नोक्सानीबाट बल्ल तंग्रिन खोज्दै थिएँ, तर यो हावाहुरी र पानीले त सबै सकिदियो। यसपालिको लगानी त डुब्यो नै, अर्को बाली लगाउने मन पनि मरेर गयो।’ पौडेल जस्ता हजारौं किसानको यो पीडा गण्डकी प्रदेशभरि प्रतिध्वनित भएको छ, जहाँ उनीहरूले वर्षभरिको मेहनत र लगानीलाई एकै झट्कामा गुमाएका छन्। यसले उनीहरूको आर्थिक अवस्थामा मात्र होइन, मानसिक स्वास्थ्यमा पनि गम्भीर असर पारेको छ, जसले गर्दा उनीहरूमा खेतीप्रतिको विश्वास नै डगमगाएको छ।
किसानहरूको व्यथा र सरकारी बेवास्ताको गुनासो
मौसमको यो अनपेक्षित मार खेपिरहेका किसानहरूले सरकारी निकायबाट भने खासै राहत नपाएको गुनासो गरेका छन्। प्राकृतिक विपत्तिबाट हुने क्षतिको न्यूनीकरण र राहतका लागि विभिन्न सरकारी योजनाहरू भए पनि यस्तो अवस्थामा तत्काल सहयोग पुग्ने संयन्त्र भने प्रभावकारी नभएको उनीहरूको आरोप छ। नेपालको संविधानले पनि नागरिकलाई नैसर्गिक सुविधा र सुरक्षाको हक प्रदान गरेको छ, जसमा विपद्को समयमा सरकारी सहयोग पनि पर्दछ। तर, व्यवहारमा यस्ता राहत कार्यक्रमहरू प्रायः ढिलासुस्ती र अपर्याप्त हुने गरेका छन्, जसले गर्दा साँचो पीडितसम्म सहयोग पुग्न मुस्किल पर्छ। गण्डकी प्रदेशमा यस्ता विपद्हरू बारम्बार हुने गरेकाले यसको दीर्घकालीन समाधान खोज्नुपर्ने आवश्यकता छ।
अर्का एक कृषक, जुनबहादुर थापाले भने, ‘हामीले दुःख गरेर बाली लगाउँछौं, तर एकै छिनमा आएको हावाहुरी र असिनाले सबै लगिदिन्छ। सरकारले हामी किसानको पीडा बुझ्नुपर्छ। हामीलाई तत्काल क्षतिपूर्ति र राहतको व्यवस्था गरिनुपर्छ।’ उनले यो वर्षको हिउँदे बालीबाट हुने आम्दानीबाटै अर्को सिजनको खेती गर्ने योजना बनाएका थिए, तर अब त्यो सम्भव नभएको बताए। थापाको यो भनाइले हजारौं नेपाली किसानहरूको साझा पीडालाई उजागर गर्दछ, जसको जीवनशैली पूर्ण रूपमा कृषिमा निर्भर छ र जसलाई यस्ता विपद्ले आर्थिक रूपमा धराशायी बनाउँछ। नेपालमा कृषि बीमाको पहुँच कम हुनु र बीमा प्रक्रिया झन्झटिलो हुनुले पनि किसानहरूको समस्यालाई थप जटिल बनाएको छ।
जलवायु परिवर्तनको चपेटामा गण्डकीको कृषि: भविष्यको चिन्ता
गण्डकी प्रदेशमा देखिएको यो मौसमी विपद् केवल एक घटना नभई जलवायु परिवर्तनको व्यापक प्रभावको सानो उदाहरण हो। विज्ञहरूका अनुसार, अनपेक्षित रूपमा आउने यस्ता मौसमी घटनाहरू बढ्दो तापक्रम, वायुमण्डलमा हुने परिवर्तन र अव्यवस्थित विकासका कारणले गर्दा अझै बढ्ने सम्भावना छ। यसले नेपालको कृषि क्षेत्रको भविष्यमाथि गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ। नेपाल, विश्वको तुलनामा जलवायु परिवर्तनबाट बढी संवेदनशील देशहरूमध्ये एक हो, जहाँ हिमनदीहरू पग्लने, मौसमको ढाँचामा अनिश्चितता आउने र प्राकृतिक विपद्हरू बढ्ने जस्ता समस्याहरू देखिँदैछन्। यसको प्रत्यक्ष असर कृषिमा पर्दछ, जसले देशको खाद्यान्न सुरक्षा र आर्थिक विकासलाई प्रभावित गर्दछ।
यस्ता विपद्बाट जोगिनका लागि बालीहरूको उन्नत प्रविधि अपनाउनु, बीमाको व्यवस्था गर्नु र सम्भावित जोखिमबारे किसानहरूलाई सचेत पार्नु आवश्यक छ। साथै, सरकारले पनि विपद् व्यवस्थापनका लागि प्रभावकारी संयन्त्र निर्माण गरी तत्काल राहत तथा क्षतिपूर्तिको व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ। जलवायु परिवर्तनको असरलाई सामना गर्नका लागि दीर्घकालीन योजना र कार्यान्वयनमा जोड दिनु अपरिहार्य भइसकेको छ। यसमा जलवायु-अनुकूलनशील बालीहरूको विकास, सिँचाइको सुधार, र किसानहरूलाई आधुनिक प्रविधिबारे तालिम दिने जस्ता कार्यक्रमहरू समावेश हुनुपर्छ। यसका अतिरिक्त, नेपालको भौगोलिक विविधतालाई ध्यानमा राखेर स्थानीयस्तरमा विपद् व्यवस्थापनका लागि बलियो संरचना निर्माण गर्नुपर्छ।
गण्डकी प्रदेश सरकारको तयारी र आगामी कदम
यस विषयमा गण्डकी प्रदेश सरकारका कृषि मन्त्रालयका अधिकारीहरूले क्षतिको विवरण संकलन भइरहेको र प्रभावित किसानहरूलाई राहत उपलब्ध गराउने प्रक्रिया अगाडि बढाउने बताएका छन्। कृषि मन्त्रालयका प्रवक्ताले भने, ‘हामीले विभिन्न जिल्लाबाट क्षतिको रिपोर्ट मागिरहेका छौं। प्रारम्भिक अनुमानअनुसार ठूलो क्षति भएको छ। प्रभावित किसानहरूको सूची तयार गरी यथाशीघ्र राहत वितरणको व्यवस्था मिलाउनेछौं।’ गण्डकी प्रदेश सरकारले यसअघि पनि विभिन्न विपद्हरूमा राहत वितरणको कार्य गर्दै आएको छ, तर यसपटकको क्षतिको व्यापकतालाई मध्यनजर गर्दै प्रभावकारी र समयमै राहत पुर्याउनुपर्ने चुनौती रहेको छ। यसका लागि स्थानीय तहका सरकारी कर्मचारीहरूको सक्रियता र पारदर्शी अनुगमन महत्वपूर्ण हुनेछ।
यद्यपि, यस्ता प्राकृतिक विपद्बाट हुने क्षतिको न्यूनीकरणका लागि पूर्वतयारी र बाली बीमा जस्ता कार्यक्रमलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने सुझाव विज्ञहरूले दिएका छन्। जसले गर्दा किसानहरूले यस्तो अनपेक्षित नोक्सानीको सामना गर्न सकुन् र आफ्नो लगानी जोगाउन सकुन्। बाली बीमा कार्यक्रमलाई देशव्यापी रूपमा विस्तार गर्नुपर्ने र यसको पहुँच सर्वसाधारण किसानसम्म पुर्याउनुपर्ने आवश्यकता छ। यसका लागि बीमा प्रिमियममा सरकारले अनुदान दिनुपर्ने र बीमा प्रक्रियालाई सरल बनाउनुपर्ने सुझाव दिइएको छ। यसका साथै, किसानहरूलाई विपद् प्रतिरोधी खेती प्रविधिबारे तालिम दिने र स्थानीयस्तरमा सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने जस्ता कार्यहरू पनि महत्वपूर्ण हुनेछन्।
विपद्पछिको प्रभाव र आगामी साताहरूमा नेपालको कृषि क्षेत्र
गण्डकीमा भएको यो असिना र हावाहुरीको घटनाले आगामी साताहरूमा नेपालको कृषि क्षेत्रमा केही महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने सम्भावना छ। सर्वप्रथम, यसले हिउँदे बालीको उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पार्नेछ, जसको परिणाम स्वरूप बजारमा तरकारी र अन्नको मूल्य बढ्न सक्छ। यसले उपभोक्ताहरूलाई पनि प्रभावित गर्नेछ, विशेषगरी निम्न आय भएका वर्गलाई। दोस्रो, यस घटनाले किसानहरूको मनोबलमा गम्भीर असर पार्नेछ, जसले गर्दा उनीहरू आगामी सिजनमा खेती गर्न हतोत्साहित हुन सक्छन्। यो नेपालको समग्र कृषि उत्पादन र खाद्यान्न सुरक्षाका लागि चिन्ताको विषय हो।
यसका अतिरिक्त, यो घटनाले जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई थप उजागर गरेको छ र यसको सामना गर्नका लागि तत्काल र दीर्घकालीन उपायहरूको आवश्यकतालाई जोड दिएको छ। आगामी साताहरूमा, सरकार र सम्बन्धित निकायहरूले क्षतिको पूर्ण मूल्यांकन गरी प्रभावित किसानहरूलाई प्रभावकारी राहत र क्षतिपूर्ति प्रदान गर्नुपर्नेछ। साथै, भविष्यमा यस्ता विपद्हरूको सामना गर्नका लागि कृषि क्षेत्रमा लगानी बढाउने, बाली बीमालाई सुदृढ गर्ने र जलवायु-अनुकूलनशील कृषि प्रविधिहरू अपनाउने जस्ता नीतिगत सुधारहरूमा जोड दिनुपर्नेछ। यसले मात्रै नेपाली किसानहरूको जीविकोपार्जन सुरक्षित गर्न र देशको कृषि क्षेत्रलाई दिगो बनाउन सकिन्छ।