हवाई इन्धनको मूल्यमा भएको भारी वृद्धिसँगै आन्तरिक हवाई उडानमा यात्रु संख्यामा करिब ३० प्रतिशतले गिरावट आएको छ। नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण (क्यान) का अनुसार, पछिल्लो समय इन्धनको मूल्य अकासिएपछि हवाई यात्रा महँगो बन्दा यात्रुहरूले विकल्प खोज्न थालेका छन्। यसले आन्तरिक हवाई सेवा प्रदायक कम्पनीहरूको व्यवसायमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ। नेपालको भौगोलिक बनावट र सडक सञ्जालको सीमिततालाई मध्यनजर गर्दा हवाई यात्रा विशेषतः दुर्गम क्षेत्रका लागि जीवनरेखा जस्तै हो, तर इन्धनको मूल्यवृद्धिले यो पहुँचलाई नै चुनौती दिएको छ। यसको दीर्घकालीन प्रभाव देशको आर्थिक विकास र नागरिकको सहज यात्रामा पर्न सक्ने देखिएको छ।
यात्रु संख्यामा ठूलो गिरावट
नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणका सूचना अधिकारी ज्ञानेन्द्र भुलका अनुसार, इन्धनको मूल्यवृद्धिको असर यात्रु संख्यामा स्पष्ट रूपमा देखिएको छ। ‘दैनिक यात्रु संख्यामा करिब ३० प्रतिशतले गिरावट आएको छ,’ उनले भने। यो गिरावटले आन्तरिक उडानको भविष्यमाथि प्रश्नचिन्ह खडा गरेको छ। विगतमा सामान्य अवस्थामा दैनिक करिब १० देखि १२ हजार यात्रुले आन्तरिक उडान प्रयोग गर्ने गरेकामा अहिले यो संख्या ७ देखि ८ हजारको हाराहारीमा झरेको छ। यसको अर्थ दैनिक करिब ३ देखि ४ हजार यात्रुले हवाई यात्रा छोडेका छन्। यो संख्या ठूलो छ र यसले हवाई कम्पनीहरूको दैनिक आम्दानीमा ठूलो कटौती गरेको छ। यसको प्रभाव केवल कम्पनीहरूमा मात्र नभई विमानस्थलका अन्य सेवा प्रदायकहरू र रोजगारीमा समेत पर्ने सम्भावना छ।
- इन्धनको मूल्यवृद्धि: पछिल्लो एक महिनामा मात्र हवाई इन्धनको मूल्य करिब १५ प्रतिशतले बढेको छ। यसको अर्थ लगातार बढ्दो इन्धनको मूल्यले यात्रुहरूलाई थप मारमा पारेको छ।
- भाडामा वृद्धि: इन्धनको मूल्य बढेसँगै आन्तरिक उडानका लागि औसतमा करिब ५ सय रुपैयाँ भाडा बढेको छ। यो वृद्धिले थोरै दूरीको यात्रालाई समेत महँगो बनाएको छ।
- यात्रु संख्यामा कमी: दैनिक यात्रु संख्यामा करिब ३० प्रतिशतले कमी आएको छ। यो तथ्यांकले हवाई यात्राको मागमा आएको ठूलो ह्रासलाई दर्शाउँछ।
- व्यवसायमा असर: हवाई सेवा प्रदायक कम्पनीहरूको राजस्वमा ठूलो धक्का लागेको छ। यसले उनीहरूको सञ्चालन खर्च धान्न र नाफा कमाउन थप चुनौती खडा गरेको छ।
- विकल्पको खोजी: यात्रुहरू सडक वा अन्य यातायातका साधनको प्रयोगतर्फ आकर्षित भएका छन्। यसले सडक यातायातमा थप चाप बढाएको छ र यात्राको समय पनि बढाएको छ।
आन्तरिक उडानको संकट
पछिल्लो समयमा आन्तरिक हवाई उडान क्षेत्रले अनेकौं चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। कोभिड-१९ महामारीको असरबाट बल्ल तंग्रिन लागेको यस क्षेत्रलाई इन्धनको मूल्यवृद्धिले थप अप्ठ्यारोमा पारेको छ। नेपालको हवाई क्षेत्र विगत केही वर्षदेखि विभिन्न समस्याबाट गुज्रिरहेको छ, जसमा सुरक्षा मापदण्ड, पूर्वाधारको कमी र नियामक निकायको प्रभावकारिता जस्ता विषयहरू समावेश छन्। यसैबीच, इन्धनको मूल्यवृद्धिले यस क्षेत्रको पुनरुत्थानलाई थप जटिल बनाएको छ। हवाई इन्धनको मूल्य नेपाल आयल निगमले अन्तर्राष्ट्रिय बजार मूल्यअनुसार निर्धारण गर्ने गर्छ। हाल अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य बढेकाले नेपालमा पनि इन्धनको मूल्य बढेको हो। नेपाल एक भूपरिवेष्टित देश भएकाले इन्धन आयातमा पूर्ण रूपमा निर्भर छ, जसले गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको उतारचढावले यहाँको अर्थतन्त्र र दैनिक जीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।
यो मूल्यवृद्धिको प्रत्यक्ष असर यात्रुहरूमाथि परेको छ। सामान्यतया काठमाडौं-भद्रपुर रुटमा करिब ४ हजार रुपैयाँ पर्ने भाडा अहिले करिब ४ हजार ५ सय रुपैयाँ पुगेको छ। यसैगरी, काठमाडौं-धनगढीको भाडा करिब ६ हजारबाट बढेर ६ हजार ५ सय रुपैयाँभन्दा बढी भएको छ। यस्तो अवस्थामा, विशेषगरी मध्यमवर्गीय र निम्नवर्गीय नागरिकका लागि हवाई यात्रा पहुँचभन्दा बाहिर पुगेको छ। उदाहरणका लागि, तराईबाट पहाड वा हिमाली क्षेत्रमा छिटो पुग्नुपर्ने बिरामी वा अत्यावश्यक काम भएका व्यक्तिहरूका लागि अब यो यात्रा खर्चिलो बनेको छ। यसले गर्दा उनीहरूले लामो र कष्टकर सडक यात्रा रोज्न बाध्य भएका छन्, जसको परिणाम स्वरूप समयको बर्बादी र स्वास्थ्यमा समेत असर पर्न सक्छ।
विशेषज्ञको भनाइ
पर्यटन तथा हवाई क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार, इन्धनको मूल्यवृद्धि नियन्त्रण बाहिर जानु र यसको असर यात्रु संख्यामा पर्नुले आन्तरिक पर्यटनमा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्नेछ। नेपालको पर्यटन उद्योग देशको अर्थतन्त्रको एक महत्वपूर्ण खम्बा हो, र आन्तरिक पर्यटनले यसलाई टेवा पुर्याउँछ। जब हवाई यात्रा महँगो हुन्छ, मानिसहरूले घुमफिरका योजनाहरू स्थगित गर्छन् वा कम खर्चिलो गन्तव्य रोज्छन्, जसको प्रत्यक्ष असर होटल, रेस्टुरेन्ट र अन्य पर्यटन व्यवसायहरूमा पर्छ। ‘यदि इन्धनको मूल्य यसरी नै बढिरह्यो भने आन्तरिक उडान कम्पनीहरूलाई सञ्चालन गर्न गाह्रो हुनेछ,’ एक अनुभवी पाइलटले नाम नछाप्ने सर्तमा भने। ‘यसले समग्र पर्यटन क्षेत्रलाई समेत असर गर्छ किनभने धेरै पर्यटकहरू आन्तरिक उडान मार्फत नै सुन्दर पर्यटकीय स्थलहरूमा पुग्ने गर्छन्।’ यो भनाइले हवाई सेवाको अभावमा पर्यटकीय स्थलहरूमा पर्यटकको पहुँच कठीन हुने र यसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा नकारात्मक असर पार्ने स्पष्ट पार्छ।
सरकारले हवाई इन्धनमा लाग्दै आएको करमा केही छुट दिएर भए पनि मूल्य घटाउन पहल गर्नुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ। नेपालमा हवाई इन्धनमा विभिन्न प्रकारका कर र शुल्कहरू लाग्ने गर्छन्, जसले यसको खुद्रा मूल्यलाई बढाउँछ। यी करहरूमा केही सहुलियत दिने हो भने इन्धनको मूल्य केही हदसम्म कम हुन सक्छ। यसका साथै, हवाई सेवा प्रदायक कम्पनीहरूले पनि खर्च कटौतीका उपायहरू अपनाउनुपर्ने देखिन्छ। यसमा उनीहरूले आफ्नो सञ्चालन खर्च, कर्मचारी व्यवस्थापन र अन्य प्रशासनिक खर्चहरूमा मितव्ययिता अपनाउनुपर्ने हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरूले भाडामा थप वृद्धि नगरी यात्रुहरूलाई आकर्षित गर्न सकून्।
भविष्यको बाटो
आन्तरिक हवाई उडान क्षेत्रको स्थायित्वका लागि इन्धनको मूल्यलाई स्थिर राख्नु वा यसको विकल्प खोज्नु अपरिहार्य छ। नेपालको भौगोलिक अवस्थालाई हेर्दा, विशेष गरी पहाडी र हिमाली जिल्लाहरूमा जहाँ सडक सञ्जाल पुग्न कठिन छ वा सडक यात्रा असुरक्षित छ, त्यहाँ हवाई सेवाको विकल्प छैन। त्यसैले, यस क्षेत्रलाई संकटबाट जोगाउन तत्काल कदम चाल्नुपर्ने देखिन्छ। नेपाल आयल निगमले पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारको उतारचढावलाई मध्यनजर गर्दै केही हदसम्म मूल्य स्थिरीकरणको प्रयास गर्नुपर्ने देखिन्छ। यसका लागि निगमले विभिन्न मुलुकहरूले अवलम्बन गरेका इन्धन मूल्य स्थिरीकरण कोष जस्ता प्रणालीहरूको अध्ययन गरी नेपालमा पनि लागू गर्न सकिने उपायहरू खोज्नुपर्छ। यात्रुहरूको संख्या बढाउनका लागि हवाई कम्पनीहरूले छुट योजना वा प्याकेजहरू ल्याउनु पनि आवश्यक छ। यसमा चाडपर्व लक्षित छुट, विद्यार्थी वा ज्येष्ठ नागरिकका लागि विशेष प्याकेज, वा कम्बो प्याकेज जस्ता योजनाहरू समावेश हुन सक्छन्। अन्यथा, यो क्षेत्रले अझै ठूलो संकटको सामना गर्नुपर्ने निश्चित छ, जसको असर समग्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र र नागरिकको जीवनस्तरमा समेत पर्नेछ।
