हिन्दु कुश हिमालयमा हिउँ घट्नुको गहिरो अर्थ: २ अर्ब मानिसको भविष्यमाथि प्रश्नचिह्न

नेपालमा मुख्यालय रहेको अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) ले सार्वजनिक गरेको ‘स्नो अपडेट २०२६’ प्रतिवेदनले हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा हिउँको मात्रा चिन्ताजनक रूपमा घटेको देखाएको छ। यस वर्ष हिउँको तह दीर्घकालीन औसतभन्दा २७.८ प्रतिशतले कम हुनुका साथै यो लगातार चौथो वर्ष हो जहाँ हिउँको मात्रा सामान्यभन्दा तल रेकर्ड गरिएको छ। यो तथ्यांकले यस क्षेत्रका २ अर्बभन्दा बढी मानिसको भविष्यमाथि गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ। यो प्रतिवेदनले जलवायु परिवर्तनको प्रभाव कति गहिरो र व्यापक छ भन्ने कुरालाई स्पष्ट पारेको छ, जसले यस क्षेत्रको पारिस्थितिक प्रणाली र मानव जीवनयापनमा दीर्घकालीन असर पार्नेछ। यसको प्रभाव केवल हिउँको मात्रामा मात्र सीमित नभई यसले पानीको स्रोत, कृषि, ऊर्जा उत्पादन र समग्र सामाजिक-आर्थिक स्थिरतामा समेत असर पार्नेछ।

हिन्दुकुश हिमालयमा हिउँ घट्नुको गहिरो अर्थ र २ अर्ब मानिसको भविष्यमाथि प्रश्नचिह्न

हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्र, जसलाई ‘तेस्रो ध्रुव’ पनि भनिन्छ, एसियाका १० प्रमुख नदीहरूको स्रोत हो। यहाँ जम्मा हुने हिउँ र हिमतालहरूले लाखौं मानिसका लागि पिउने पानी, सिँचाइ र जलविद्युत ऊर्जाको मुख्य स्रोतको रूपमा काम गर्दछन्। यस क्षेत्रमा हिउँको मात्रा २७.८ प्रतिशतले घट्नु भनेको केवल एक तथ्यांक मात्र होइन, यसले आगामी दशकहरूमा पानीको उपलब्धतामा ठूलो कमी आउने संकेत गर्दछ। यो अवस्था विशेष गरी नदी प्रणालीमा निर्भर रहेका पाकिस्तान, भारत, चीन, बंगलादेश, अफगानिस्तान र मध्य एसियाली देशहरूका लागि गम्भीर चिन्ताको विषय हो। नेपालको सन्दर्भमा, यो प्रतिवेदनले कोशी, गण्डकी र कर्णाली जस्ता प्रमुख नदीहरूको बहावमा आउन सक्ने कमीलाई इंगित गर्दछ, जसको प्रत्यक्ष असर तराईका सिँचाइ प्रणाली र तल्लो तटीय क्षेत्रमा पर्नेछ।

इसिमोडको प्रतिवेदनले यो लगातार चौथो वर्ष हिउँको मात्रा औसतभन्दा कम रहेको देखाएको छ। यो प्रवृत्तिले जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष प्रभावलाई औंल्याउँछ। बढ्दो तापक्रमले हिउँ पग्लिने गति बढाएको छ र हिउँ जम्ने क्रमलाई कम गरेको छ। यसको परिणाम स्वरूप, नदीहरूमा पानीको बहाव घट्ने, सुक्खाको प्रकोप बढ्ने र कृषि उत्पादनमा ह्रास आउने सम्भावना बढेको छ। यसको अर्थ हो कि नेपाली किसानहरूले आफ्नो बालीनालीका लागि पर्याप्त पानी नपाउने, जसले गर्दा खाद्यान्न उत्पादनमा कमी आउने र बजारमा मूल्यवृद्धि हुनेछ। यसले विशेष गरी ग्रामीण भेगका निम्न आय भएका परिवारहरूलाई बढी प्रभावित गर्नेछ।

हिउँको मात्रा घट्नुका मुख्य तथ्यांकहरू र यसको प्रभाव

• हिउँको तह दीर्घकालीन औसतभन्दा २७.८ प्रतिशतले घटेको छ।
• यो दुई दशकयताकै सबैभन्दा कम हिउँ जमेको वर्ष हो।
• लगातार चौथो वर्ष हिउँको मात्रा सामान्यभन्दा कम रेकर्ड गरिएको छ।
• हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्र एसियाका १० प्रमुख नदीहरूको स्रोत हो, जसले २ अर्बभन्दा बढी मानिसको जीवनलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गर्दछ।
• यस क्षेत्रमा २ अर्बभन्दा बढी मानिसको जीवनयापन प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा हिउँ र नदी प्रणालीमा निर्भर छ, जसको अर्थ पानीको अभावले उनीहरूको दैनिक जीवनयापनमा ठूलो संकट आउन सक्छ।

यी तथ्यांकहरूले हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रको नाजुक पारिस्थितिक सन्तुलनमा आउन सक्ने ठूलो परिवर्तनको संकेत गर्दछ। यस क्षेत्रका हिमनदीहरू केवल पानीको स्रोत मात्र नभई स्थानीय समुदायको संस्कृति र परम्परासँग पनि जोडिएका छन्। हिउँको कमीले यस क्षेत्रको पर्यटनमा समेत नकारात्मक असर पार्न सक्नेछ, जसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा निर्भर हजारौं परिवारहरूको जीविकामाथि प्रश्नचिह्न खडा गर्नेछ।

जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष असर र नेपाली नागरिकमाथि यसको प्रभाव

जलवायु परिवर्तनका कारण विश्वभरि नै तापक्रम बढिरहेको छ। हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्र पनि यसबाट अछुतो छैन। यस क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धिदर विश्वको औसतभन्दा बढी रहेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्। यसको प्रत्यक्ष असर हिउँ र हिमनदीहरूमा परिरहेको छ। हिउँ पग्लिने गति बढेसँगै नदीहरूमा सुरुवाती दिनहरूमा पानीको बहाव बढे पनि गर्मीयाम र सुक्खायाममा पानीको मात्रा चिन्ताजनक रूपमा घट्नेछ। यसले गर्दा सिँचाइमा निर्भर कृषि क्षेत्र सबैभन्दा बढी प्रभावित हुनेछ। नेपाल, भारत र पाकिस्तानजस्ता कृषिप्रधान देशहरूमा उत्पादन घट्ने र खाद्यान्न असुरक्षाको खतरा बढ्नेछ।

नेपालको सन्दर्भमा, यसको अर्थ हो कि किसानहरूले आफ्नो खेतबारीमा सिँचाइ गर्न पर्याप्त पानी नपाउने। यसले धान, मकै जस्ता मुख्य बालीहरूको उत्पादनमा कमी ल्याउनेछ। यसको प्रत्यक्ष असर उपभोक्ता मूल्यमा पर्नेछ, जसले गर्दा दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्य बढ्नेछ। जलविद्युत आयोजनाहरूमा पनि पानीको कमीले उत्पादन प्रभावित हुनेछ, जसको असर ऊर्जा सुरक्षामा पर्नेछ। यसले गर्दा लोडसेडिङ बढ्ने र औद्योगिक उत्पादनमा समेत असर पर्ने सम्भावना छ। सहरी क्षेत्रमा पिउने पानीको संकट गहिरिने सम्भावना छ, जसले गर्दा जनताले दैनिक जीवनयापनका लागि पानीको चरम अभावको सामना गर्नुपर्नेछ।

दीर्घकालीन प्रभाव, जोखिम र नेपालको तयारी

हिउँको मात्रा घट्नुले तत्काल मात्र नभई दीर्घकालीन रूपमा पनि गम्भीर असर पार्नेछ। हिमनदीहरू पग्लिएर सकिएपछि ती नदीहरू ‘सुक्खा नदी’ मा परिणत हुनेछन्। यसले तल्लो तटीय क्षेत्रमा बसोबास गर्ने करोडौं मानिसहरूको जीवनयापन पूर्ण रूपमा प्रभावित हुनेछ। यसका साथै, हिमनदीहरू पग्लिने क्रममा अचानक बाढी (ग्लेशियर आउटबर्स्ट फ्लड – GLOF) जस्ता प्रकोपको जोखिम पनि बढ्नेछ। नेपालमा, विशेष गरी हिमाल नजिकका क्षेत्रहरूमा, यस्ता प्रकोपहरूको जोखिम बढ्नेछ, जसले स्थानीय समुदायको सुरक्षामा ठूलो चुनौती खडा गर्नेछ।

यस अवस्थाको सामना गर्नका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र समन्वय आवश्यक छ। नेपाल सरकारले जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई सम्बोधन गर्नका लागि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पहल गर्नुपर्नेछ। जलवायु परिवर्तनको प्रभाव कम गर्न विश्वव्यापी प्रयासहरूलाई तीव्र पार्नुपर्नेछ। साथै, पानीको विवेकपूर्ण प्रयोग, वैकल्पिक ऊर्जा स्रोतहरूको विकास र प्रकोप व्यवस्थापनका लागि तयारी बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। नेपालले आफ्नो जलस्रोतको दिगो व्यवस्थापनमा जोड दिनुपर्नेछ र जलवायु परिवर्तनका प्रभावहरूसँग जुध्नका लागि अनुकूलनका उपायहरू अपनाउनुपर्नेछ।

विशेषज्ञको धारणा र यस प्रतिवेदनको महत्त्व

जलवायु परिवर्तनविद् डा. आनन्द श्रेष्ठ भन्छन्, ‘हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा हिउँको मात्रा घट्नु भनेको एसियाको पानीको भविष्यमाथि प्रश्नचिह्न हो। यो केवल वातावरणीय समस्या मात्र नभई आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक चुनौती पनि हो। यसको सामना गर्न तत्काल ठोस कदम चाल्नुपर्छ।’ उहाँको भनाइले यस समस्याको गम्भीरतालाई झल्काउँछ। यस प्रतिवेदनले हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रका लागि मात्र नभई यस क्षेत्रमा निर्भर सम्पूर्ण दक्षिण एसिया र मध्य एसियाका लागि एउटा गम्भीर चेतावनी दिएको छ। यदि समयमै यसमा ध्यान दिइएन भने, पानीको संकटले ठूलो मानवीय विपत्ति निम्त्याउन सक्नेछ।

यस प्रतिवेदनले नेपाल सरकार र नीति निर्माताहरूलाई जलवायु परिवर्तनका चुनौतीहरूको सामना गर्न थप सक्रिय हुन प्रेरित गर्नेछ। यसले पानीको दिगो व्यवस्थापन, नवीकरणीय ऊर्जाको विकास र जलवायु परिवर्तन अनुकूलनका लागि लगानी बढाउनुपर्ने आवश्यकतालाई पनि उजागर गरेको छ। यस समस्याको समाधानका लागि स्थानीय समुदाय, राष्ट्रिय सरकार र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको संयुक्त प्रयास आवश्यक छ।

आगामी दिनमा नेपालका लागि यसको अर्थ

हिउँको मात्रा घट्नुको यो प्रवृत्तिले आगामी दिनमा नेपालको जलस्रोत व्यवस्थापन, कृषि र ऊर्जा उत्पादनमा ठूलो चुनौती खडा गर्नेछ। यसले गर्दा सरकारले पानीको कुशल प्रयोगका लागि नयाँ नीतिहरू ल्याउनुपर्ने, सिँचाइ प्रणालीलाई आधुनिकीकरण गर्नुपर्ने र जलविद्युत उत्पादनमा विविधता ल्याउनुपर्ने आवश्यकता छ। यसका साथै, जलवायु परिवर्तनका कारण हुने प्रकोपहरूको सामना गर्नका लागि पूर्वतयारी र क्षमता अभिवृद्धिमा जोड दिनुपर्नेछ। यस प्रतिवेदनले नेपाललाई जलवायु परिवर्तनको प्रभावसँग जुध्नका लागि थप सचेत र सक्रिय हुन आह्वान गरेको छ।