झापाको बाह्रदशी गाउँपालिका–२ जनता चोककी ७० वर्षीया लजुमा खातुनको कार्तिक ३, २०८३ मा बिहान हात्तीको आक्रमणबाट मृत्यु भएको छ। बिहानको पदयात्रामा बिरिङ खोला नजिक निस्किएकी खातुनलाई दुई वटा हात्तीले आक्रमण गरेका थिए। यो घटनाले झापामा मानव र वन्यजन्तुबीचको द्वन्द्वको भयावह अवस्थालाई पुनः उजागर गरेको छ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालयका सूचना अधिकारी रञ्जन अवाका अनुसार, गम्भीर घाइते भएकी खातुनलाई भद्रपुरस्थित प्रादेशिक अस्पताल लैजाँदै गर्दा बाटोमै ज्यान गएको थियो। उनको शव अहिले सोही अस्पतालमा परीक्षणका लागि राखिएको छ। खातुनसँगै पदयात्रामा रहेका सोही स्थानका ७३ वर्षीय झक्कु राजवंशी पनि गम्भीर घाइते भएका छन्। उनको बिर्तामोडस्थित स्पाइन एक्स अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ।
मानव-हात्ती द्वन्द्वको बढ्दो चपेटा
झापामा मानव र हात्तीबीचको द्वन्द्व पुरानो समस्या हो, जुन पछिल्ला वर्षहरूमा झनै चुलिएको छ। भारतको पश्चिम बंगालबाट बर्सेनि जंगली हात्तीहरू नेपाल प्रवेश गर्छन्। वन अतिक्रमण, वन विनाश र हात्तीको परम्परागत आवागमन मार्गमा भौतिक अवरोधका कारण हात्तीको बासस्थान साँघुरिँदै गएको छ। यसले गर्दा उनीहरू बस्तीमा पसेर बालीनाली नष्ट गर्ने र मानिसलाई आक्रमण गर्ने घटना बढेका छन्।
विगत २० वर्षमा नेपालमा हात्तीको आक्रमणबाट २७४ जनाको मृत्यु भएको छ। यसमध्ये झापामा मात्रै सबैभन्दा बढी ४१ जनाले ज्यान गुमाएका छन्। डेढ दशकको अवधिमा झापामा ७२ जनाको मृत्यु भएको तथ्यांकले यो समस्याको गम्भीरतालाई थप उजागर गर्छ। २०८१ साउनदेखि हालसम्म (जुन २०२५ सम्म) झापामा हात्तीको आक्रमणबाट ५ जनाको मृत्यु भइसकेको छ भने ६ जना घाइते भएका छन्।
वन्यजन्तुबाट हुने क्षतिको राहत व्यवस्था
सरकारले वन्यजन्तुबाट हुने क्षतिको राहतका लागि ‘वन्यजन्तुबाट भएको क्षतिको राहत वितरण निर्देशिका–२०८०’ साउन १, २०८० देखि कार्यान्वयनमा ल्याएको छ। यस निर्देशिका अनुसार, वन्यजन्तुको आक्रमणबाट मृत्यु भएमा पीडित परिवारले १० लाख रुपैयाँ राहत पाउँछन्। गम्भीर घाइतेको हकमा अस्पतालको बिल अनुसार उपचार खर्च दिइने व्यवस्था छ, जुन पहिले २ लाख रुपैयाँसम्म सीमित थियो। सामान्य घाइतेलाई भने स्वास्थ्य संस्थाको सिफारिसमा बिल अनुसार २० हजार रुपैयाँ उपचार खर्च दिइन्छ।
पीडित परिवारले घटना भएको ३५ दिनभित्र सम्बन्धित वनसम्बन्धी कार्यालयमा निवेदन दिएपछि राहतका लागि प्रक्रिया अघि बढ्छ। झापामा मानव-हात्ती द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि विद्युतीय तारबार, जैविकमार्ग निर्माण, वन क्षेत्रमा पोखरी निर्माण, फलफूलका बिरुवा रोपण र गस्तीलगायतका गतिविधि हुँदै आएका छन्। तर, यी प्रयासहरू हात्तीको आक्रमण रोक्न पर्याप्त नभएको आजको घटनाले स्पष्ट पारेको छ।
हात्तीको मृत्युदरमा वृद्धि
पछिल्लो समय हात्तीको मृत्युदर पनि बढेको छ। २०८३ भदौ अन्तिमदेखि असोज महिनाभित्रै चारवटा जंगली भाले हात्तीको मृत्यु भएको छ, जसमध्ये असोजमा मात्रै तीनवटा भाले हात्ती मारिएका छन्। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको चर्चित हात्ती रोनाल्डो असोज ३, २०८३ मा करेन्ट लागेर मरेको थियो। पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत डा. अशोककुमार रामका अनुसार, गत वर्ष मात्रै नौ वटा जंगली भाले हात्ती मारिएका थिए र पछिल्लो १५ वर्षमा मानवीय कारणबाट ५८ वटा हात्ती मारिएका छन्। यसले मानव र हात्ती दुवैको जीवन जोखिममा रहेको देखाउँछ।
लजुमा खातुनको शव परीक्षणपछि परिवारलाई बुझाइनेछ। घाइते झक्कु राजवंशीको उपचार बिर्तामोडस्थित स्पाइन एक्स अस्पतालमा जारी रहनेछ। खातुनको परिवारले राहतका लागि घटना भएको ३५ दिनभित्र सम्बन्धित वनसम्बन्धी कार्यालयमा निवेदन दिन सक्नेछन्।
