इलाम नगरपालिका-५, बरबोटेस्थित भोर्लेनीका ५९ वर्षीय कृष्णबहादुर लिम्बूको ‘छानो नचुहिने र बतासले नउडाउने’ घर बनाउने सपना गाउँलेको श्रमदानले पूरा हुँदैछ। काठमाडौंको सुकुम्बासी बस्तीमा डोजर चलिरहेका बेला यहाँ भने विपन्न नागरिकको घर ठड्याउन समुदाय जुटेको छ। दिनहुँ ६० भन्दा बढी गाउँले कृष्णबहादुरको घर निर्माणमा खटिएका छन्। यो दृश्यले नेपालका विभिन्न भूभागमा रहेका विपन्न समुदायको आवास समस्या समाधानका लागि सामूहिक प्रयासको महत्वलाई उजागर गरेको छ, जहाँ सरकारी प्रयासको अलावा स्थानीय समुदायको सक्रियताले सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। यस प्रकारको श्रमदानले परम्परागत सामाजिक मूल्य मान्यतालाई पुनः स्थापित गर्नुका साथै विपन्न वर्गलाई सम्मानजनक जीवनयापनको अवसर प्रदान गर्दछ।
कृष्णबहादुरको घर बन्ने अभियान: गाउँको साझा सपना
कृष्णबहादुर बोल्न सक्दैनन्। शारीरिक अपांगता र गरिबीले थिचिएका उनी परिवार पाल्न र छोराछोरीलाई स्कुल पढाउनसमेत आर्थिक हैसियत राख्दैनन्। उनकी एक छोरीको बिहे भइसकेको छ भने छोरा आफन्तकोमा बसेका छन्। यस्तो अवस्थामा आफ्नो घरको छानो चुहिने र बतासले उडाउने हुनु उनीजस्ता विपन्नका लागि ठूलो पीडा हो। तर, उनको यो पीडालाई समुदायले साझा सपनाका रूपमा लिएको छ। गाउँलेहरूले दिनरात खटेर उनलाई सुरक्षित र बलियो घर बनाइदिने अभियान चलाएका छन्। यो अभियानले नेपालको ग्रामीण भेगमा विद्यमान सामाजिक सञ्जाल र आपसी सहयोगको परम्परालाई झल्काउँछ, जहाँ व्यक्तिगत समस्यालाई सामूहिक जिम्मेवारीका रूपमा लिइन्छ। यसरी, कृष्णबहादुरको घर निर्माण केवल एउटा भौतिक संरचनाको निर्माण मात्र नभई, विपन्न समुदायप्रति समाजको प्रतिबद्धताको प्रतीक बनेको छ।
यो अभियानको नेतृत्व गाउँकै अगुवाहरूले गरेका हुन्। उनीहरूले कृष्णबहादुरको दयनीय अवस्था बुझेर सबैलाई एकजुट हुन आह्वान गरेका थिए। यसको नतिजास्वरुप, दैनिक ६० देखि ७० जना गाउँले निर्माण सामग्री बोक्ने, ढुंगा कुट्ने, माटो पुर्ने जस्ता काममा स्वयंसेवा गरिरहेका छन्। यो श्रमदान केवल घर निर्माणमा मात्र सीमित छैन, यसले गाउँमा एकआपसमा सहयोग गर्ने भावनालाई पनि बलियो बनाएको छ। नेपालमा, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा, श्रमदानको परम्परा लामो समयदेखि चल्दै आएको छ, जुन समुदायको विकास र सामाजिक सद्भाव कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यस अभियानले उक्त परम्पराको पुनर्जागरण गरेको छ, जसले गर्दा विपन्न नागरिकले पनि सुरक्षित आवास पाउने आशा जागेको छ।
श्रमदानको परम्पराको पुनर्जागरण: भोर्लेनीको उदाहरणीय प्रयास
आधुनिकतासँगै हराउँदै गएको श्रमदानको परम्परालाई भोर्लेनीका बासिन्दाले पुनः जीवित पारेका छन्। यस कार्यले उनीहरूलाई मात्र होइन, सिंगो समाजलाई नै एकताबद्ध तुल्याएको छ। कृष्णबहादुरको घर निर्माणका लागि आवश्यक पर्ने इँटा, सिमेन्ट, बालुवा, काठ जस्ता सामग्री जुटाउन पनि गाउँलेहरूले सहयोग गरिरहेका छन्। कसैले नगद सहयोग गर्छन् त कसैले निर्माण सामग्री। यसरी गाउँलेले श्रम र स्रोत दुवैको संयोजन गरेर कृष्णबहादुरको सपना साकार पार्न जुटेका छन्। नेपालको संविधानले नै सामाजिक न्याय र समानुपातिक विकासको कुरा गरेको छ, र यस प्रकारका स्थानीय पहलहरूले ती संवैधानिक मूल्यहरूलाई व्यवहारमा उतार्न मद्दत गर्दछन्। विपन्न नागरिकको आवास समस्या समाधानका लागि यसरी समुदायले देखाएको तत्परताले सरकारी निकायहरूलाई पनि थप जिम्मेवार बन्न उत्प्रेरित गर्नेछ।
- कृष्णबहादुर लिम्बू शारीरिक रूपमा अशक्त र बोल्न नसक्ने छन्, जसले उनको दैनिक जीवनयापनलाई झन् कठिन बनाएको छ।
- उनी गरिबीका कारण दैनिक गुजारा चलाउनसमेत संघर्षरत छन्, जसले गर्दा आफ्नो आवासको मर्मतसम्भार गर्नसमेत उनी असमर्थ छन्।
- उनको परिवारमा दुई छोराछोरीमध्ये एकको बिहे भइसकेको छ र छोरा आफन्तकोमा बस्ने गरेका छन्, जसले गर्दा उनी एक्लै बस्ने अवस्थामा छन्।
- दिनहुँ ६० भन्दा बढी गाउँले उनको घर बनाउन श्रमदान गरिरहेका छन्, जसले सामूहिक प्रयासको शक्तिलाई दर्शाउँछ।
- घर निर्माणका लागि आवश्यक सामग्री जुटाउन पनि स्थानीयले सहयोग गरिरहेका छन्, जसले स्रोतको अभावलाई कम गर्न मद्दत पुर्याएको छ।
यस अभियानले देखाउँछ कि जब समुदाय एकसाथ आउँछ, तब असम्भव लाग्ने काम पनि सम्भव बनाउन सकिन्छ। कृष्णबहादुरको घर बन्दा केवल एउटा भौतिक संरचना मात्र बन्ने छैन, यसले विपन्नका लागि आशाको दियो बाल्ने काम गर्नेछ। गाउँलेहरूको यो प्रयासले समाजमा सकारात्मक सन्देश प्रवाह गरेको छ, जहाँ मानिसहरू एकअर्काको दुःखमा साथ दिन तत्पर छन्। यो नेपालको ग्रामीण समाजमा विद्यमान सहिष्णुता र परोपकारको भावनाको एक उत्कृष्ट उदाहरण हो, जुन आधुनिक समाजमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। यसले विपन्नताको चक्र तोड्न र सामाजिक समानता कायम गर्न सामूहिक प्रयासको महत्वलाई जोड दिएको छ।
सामुदायिक भावनाको जित: काठमाडौंको डोजर र इलामको श्रमदान
काठमाडौं उपत्यकामा सुकुम्बासी बस्तीमाथि डोजर चलेको र त्यसले निम्त्याएको बहसका बीच इलामको यो दृश्यले फरक कथा भन्छ। यहाँ कुनै बल प्रयोग छैन, कुनै विस्थापन छैन। केवल मानवीय संवेदना र सामूहिक प्रयास छ। कृष्णबहादुर लिम्बूको घर बन्नु भनेको एक व्यक्तिको मात्र होइन, यो त समग्र समुदायको जित हो। यसले देखाउँछ कि विकास भनेको केवल ठूलाठूला भौतिक संरचना निर्माण मात्र होइन, विपन्न नागरिकको जीवनस्तर उकास्नु र उनीहरूलाई सम्मानजनक जीवनयापनको अवसर दिनु पनि हो। नेपालमा, विशेष गरी शहरी क्षेत्रमा, अव्यवस्थित बसोबासी र सुकुम्बासी समस्या जटिल बन्दै गएको छ, जसको समाधानका लागि सरकारले विभिन्न नीतिगत प्रयासहरू गरिरहेको छ। तर, इलामको यो उदाहरणले देखाउँछ कि स्थानीय तहमा समुदायको सक्रिय सहभागिताले पनि समस्या समाधानमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ।
यो श्रमदान अभियानले स्थानीय सरकार र अन्य निकायलाई पनि विपन्न नागरिकको आवास समस्या समाधानमा थप जिम्मेवार बन्न प्रेरित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। एक व्यक्तिको सानो सपनालाई समुदायले मिलेर ठूलो अभियानमा बदलेको यो उदाहरण साँच्चै नै प्रशंसायोग्य छ। यसले विपन्नता निवारणका लागि केवल सरकारी अनुदान वा नीति मात्र पर्याप्त नभई, सामाजिक ऐक्यबद्धता र सामूहिक प्रयासको आवश्यकतालाई पनि उजागर गरेको छ। यस प्रकारका अभियानहरूले समाजमा सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह गर्दछन् र नागरिकहरूलाई आफ्नो समुदायको विकासमा सक्रिय भूमिका खेल्न प्रोत्साहित गर्दछन्।
आगामी दिनमा यसको प्रभाव
इलामको भोर्लेनीमा कृष्णबहादुर लिम्बूको घर निर्माणका लागि भइरहेको यो श्रमदान अभियानले आगामी दिनमा धेरै सकारात्मक प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ। पहिलो, यसले विपन्न नागरिकको आवास समस्या समाधानमा स्थानीय समुदायको भूमिकालाई थप सशक्त बनाउनेछ। यस्ता अभियानहरूले अन्य विपन्न परिवारहरूलाई पनि आशा र प्रेरणा दिनेछन्, जसले गर्दा उनीहरूले पनि आफ्नो समस्या समाधानका लागि सामूहिक प्रयास गर्न तत्परता देखाउनेछन्। दोस्रो, यसले श्रमदानको परम्परालाई पुनः जीवित तुल्याउनेछ, जुन आधुनिकताको प्रभावले कमजोर बन्दै गएको थियो। यसले सामाजिक सद्भाव र सहकार्यको भावनालाई पनि बलियो बनाउनेछ। तेस्रो, यसले स्थानीय सरकार र अन्य गैरसरकारी संस्थाहरूलाई विपन्न वर्गको आवास तथा जीविकोपार्जनका लागि थप प्रभावकारी कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न उत्प्रेरित गर्नेछ। नेपालमा, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा, विकासका लागि स्थानीय स्रोत र जनशक्तिको परिचालन महत्वपूर्ण छ, र यो अभियानले त्यसको एक उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। यसले देखाउँछ कि जब समुदाय एकजुट हुन्छ, तब कुनै पनि चुनौतीलाई पार गर्न सकिन्छ र सबैका लागि सम्मानजनक जीवनयापन सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।