लागुऔषध कारोबारमा संलग्न १ हजार ४४ जना पक्राउ: कसको जवाफदेही?

देशभर सञ्चालित विशेष अपरेसनका क्रममा मात्र आठ दिनको अवधिमा १ हजार ४४ जना लागुऔषध कारोबारी पक्राउ परेका छन्। यो संख्याले नेपालमा लागुऔषधको सञ्जाल कति विकराल छ भन्ने देखाउँछ। प्रहरीले यस अवधिमा ठूलो मात्रामा लागुऔषध पनि बरामद गरेको छ, जसले यस अवैध धन्दाको गम्भीरतालाई थप उजागर गरेको छ। यस प्रकारका अपरेसनहरूले लागुऔषधको फैलावट रोक्न प्रहरीको प्रतिबद्धतालाई दर्शाउँछ, तर यसको मूल कारण र दीर्घकालीन समाधानमाथि भने गम्भीर प्रश्नहरू खडा गर्दछन्।

लागुऔषध नियन्त्रण अभियानको ठूलो सफलता

• गत आठ दिनमा देशभरबाट १ हजार ४४ जना लागुऔषध कारोबारी पक्राउ परेका छन्, जुन यस प्रकारको कारबाहीमा एक उल्लेखनीय संख्या हो।
• प्रहरीले यी कारोबारीहरूबाट ठूलो मात्रामा विभिन्न प्रकारका लागुऔषध बरामद गरेको छ, जसमा गाँजा, चरेश, हेरोइन, कोकिन र विभिन्न प्रकारका लागूऔषध ट्याब्लेटहरू समावेश छन्।
• पक्राउ पर्नेहरूमा विभिन्न उमेर समूह र पेसाका व्यक्तिहरू संलग्न रहेको पाइएको छ, जसले यो समस्या समाजको विभिन्न तहमा व्याप्त रहेको संकेत गर्दछ।
• यो अपरेसनले लागुऔषध नियन्त्रणमा प्रहरीको सक्रियता देखाउँछ, तर यसको दीर्घकालीन समाधानमाथि प्रश्न खडा गर्छ, किनकि यस्ता ठूलो संख्यामा पक्राउ पर्नेहरूले सञ्जालको गहिराइलाई दर्शाउँछन्।
• बरामद गरिएको लागुऔषधको कुल मूल्यबारे विस्तृत विवरण आउन बाँकी छ, तर प्रारम्भिक अनुमानहरूले यसको ठूलो आर्थिक कारोबारलाई संकेत गर्दछ।

प्रहरीको सक्रियता र सञ्जालको गहिराइ: एक विस्तृत विश्लेषण

नेपाल प्रहरीले हालै देशभर सञ्चालन गरेको ‘स्विप अपरेसन’ अन्तर्गत यो ठूलो संख्यामा कारोबारीलाई पक्राउ गरेको हो। यो अपरेसन विशेषगरी लागुऔषधको ओसारपसार र बिक्री वितरणमा संलग्न व्यक्तिहरूलाई लक्षित गरी सञ्चालन गरिएको थियो, जसको उद्देश्य यस अवैध धन्दाको जालोलाई तोड्नु थियो। यस क्रममा प्रहरीले विभिन्न स्थानबाट लागुऔषधका साथै कारोबारीहरूलाई नियन्त्रणमा लिएको छ, जसले यसको व्यापकतालाई उजागर गरेको छ। पक्राउ परेका व्यक्तिहरूमाथि थप अनुसन्धान भइरहेको र उनीहरूबाट लागुऔषधको स्रोत र वितरण सञ्जालबारे जानकारी लिने प्रयास भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ, जसले यो समस्याको जरो पत्ता लगाउन प्रहरीको निरन्तर प्रयासलाई देखाउँछ।

यस अपरेसनले देखाएको तथ्यांकले नेपालमा लागुऔषधको कारोबार कति व्यापक छ भन्ने स्पष्ट पार्छ। विशेषगरी युवा पुस्तामाझ यसको प्रयोग र विस्तार चिन्ताजनक अवस्थामा पुगेको छ, जसले भविष्यको पुस्तालाई गम्भीर खतरामा पारेको छ। प्रहरीले बरामद गरेको लागुऔषधको परिमाण र प्रकारबारे विस्तृत प्रतिवेदन आउन बाँकी छ, तर प्रारम्भिक जानकारी अनुसार यसमा गाँजा, चरेश, हेरोइन, कोकिन र विभिन्न प्रकारका लागूऔषध ट्याब्लेटहरू समावेश छन्, जसको प्रयोगले समाजमा विभिन्न स्वास्थ्य र सामाजिक समस्याहरू निम्त्याउँछ। नेपालको संविधानले नागरिकको स्वास्थ्य र सुरक्षालाई प्राथमिकता दिएको छ, र लागुऔषधको फैलावट यसैको प्रत्यक्ष उल्लंघन हो।

नेपालमा लागुऔषधको कारोबार विगत केही दशकयता एक गम्भीर समस्याको रूपमा देखा परेको छ। विशेषगरी भारत र चीन जस्ता ठूला छिमेकी राष्ट्रहरूसँगको खुला सिमानाका कारण यसको ओसारपसार नियन्त्रण गर्न प्रहरीलाई चुनौती थपिन्छ। यसका अतिरिक्त, आर्थिक विपन्नता, बेरोजगारी र सामाजिक असुरक्षा जस्ता कारकहरूले पनि युवाहरूलाई लागुऔषधको कुलतमा फसाउन भूमिका खेल्छन्। लागुऔषध नियन्त्रण ऐन, २०३३ र नियमावली, २०३४ ले यसलाई नियन्त्रण गर्न कानुनी आधार प्रदान गरे पनि, कार्यान्वयनको तहमा विभिन्न चुनौतीहरू छन्।

यस अपरेसनमा पक्राउ परेका व्यक्तिहरूको पृष्ठभूमि हेर्दा, यो समस्या केवल सडकस्तरका कारोबारीहरूमा मात्र सीमित नरहेको बुझिन्छ। विभिन्न उमेर समूह, शैक्षिक योग्यता र पेसाका व्यक्तिहरू यसमा संलग्न रहेको पाइएको छ, जसले यो एक संगठित अपराधको रूपमा विकसित भएको संकेत गर्दछ। यसले समाजका विभिन्न तहमा यसको जरा कति गहिरो छ भन्ने देखाउँछ।

नागरिकलाई असर: समाजमा बढ्दो चिन्ता

लागुऔषधको कारोबार बढ्दा यसको प्रत्यक्ष असर समाजको शान्ति, सुरक्षा र स्वास्थ्यमा पर्छ। युवाहरू कुलतमा फस्दा उनीहरूको भविष्य अन्धकार मात्र हुँदैन, समाजमा अपराधका घटनाहरू पनि बढ्छन्। यसको आर्थिक भार पनि ठूलो छ, किनकि लागुऔषधको लतमा फसेका व्यक्तिहरू विभिन्न प्रकारका अपराधमा संलग्न हुन पुग्छन्, जसको परिणामस्वरुप राज्यले सुरक्षा व्यवस्थामा ठूलो खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ। यसका अतिरिक्त, परिवारहरूमा पनि यसले ठूलो मानसिक र आर्थिक तनाव सिर्जना गर्छ, जसले सामाजिक संरचनालाई कमजोर बनाउँछ।

उदाहरणका लागि, एक सामान्य नेपाली परिवारमा यदि कुनै सदस्य लागुऔषधको कुलतमा फस्यो भने, परिवारले आर्थिक रूपमा मात्र होइन, सामाजिक रूपमा पनि ठूलो दबाबको सामना गर्नुपर्छ। कुलतमा फसेका व्यक्तिले परिवारको सम्पत्ति बेच्ने, चोरी गर्ने वा अन्य गैरकानुनी गतिविधिमा संलग्न हुने सम्भावना बढ्छ। यसले परिवारको इज्जतमा पनि आँच आउँछ र अन्य सदस्यहरूले पनि मानसिक पीडा भोग्नुपर्छ। यसरी, लागुऔषधको समस्या केवल व्यक्तिगत नभई पारिवारिक र सामाजिक समस्या हो।

साथै, लागुऔषधको प्रयोगले स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्छ। एचआईभी/एड्स, हेपाटाइटिस सी जस्ता संक्रामक रोगहरूको फैलावटमा यसको ठूलो भूमिका हुन्छ, विशेषगरी सुई प्रयोग गर्नेहरूमा। यसले मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूलाई पनि बढावा दिन्छ, जसको उपचारमा राज्यले ठूलो लगानी गर्नुपर्ने हुन्छ। यसरी, लागुऔषधको कारोबारले राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रणालीमा पनि ठूलो भार थप्छ।

सरकारी प्रतिक्रिया र दीर्घकालीन रणनीतिको खोजी

गृह मन्त्रालयले यस विषयमा प्रारम्भिक प्रतिक्रिया दिँदै लागुऔषध नियन्त्रणका लागि सरकार प्रतिबद्ध रहेको जनाएको छ। मन्त्रालयका प्रवक्ताले प्रहरीको यो कारबाही प्रशंसनीय भएको र आगामी दिनमा पनि यस्ता अभियानलाई निरन्तरता दिइने बताए। उनले लागुऔषधको कारोबारमा संलग्न जो कोहीलाई पनि कानुन अनुसार कारबाही गरिने र समाजलाई लागुऔषध मुक्त बनाउन सबैको सहकार्य आवश्यक रहेकोमा जोड दिए। यो प्रतिक्रियाले सरकारको यस समस्याप्रति सचेत रहेको देखाउँछ।

यद्यपि, यति ठूलो संख्यामा कारोबारी पक्राउ पर्दा पनि यसको मूल कारण र दीर्घकालीन समाधानका लागि सरकारले कस्तो नीतिगत पहल गरिरहेको छ भन्ने विषयमा भने थप स्पष्टता आउन बाँकी छ। केवल पक्राउ गर्ने अभियानले मात्र यो समस्याको पूर्ण समाधान नहुने विज्ञहरू बताउँछन्। यसका लागि रोकथाम, उपचार र पुनःस्थापनाका कार्यक्रमहरूलाई पनि उत्तिकै प्राथमिकता दिनुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ। नेपालमा लागुऔषधको उपचार र पुनःस्थापना केन्द्रहरूको संख्या पर्याप्त नहुनु र ती पनि पहुँचयोग्य नहुनु अर्को ठूलो चुनौती हो।

प्रहरीको सक्रियता सराहनीय भए पनि, यसको प्रभावकारिता बढाउनका लागि अन्य सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्थाहरू र समुदायको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ। लागुऔषधको माग घटाउनका लागि जनचेतनाका कार्यक्रमहरूलाई विद्यालय तहदेखि नै सुरु गर्नुपर्ने र यसको प्रयोगबाट हुने नकारात्मक असरबारे व्यापक प्रचारप्रसार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

जवाफदेही को? सञ्जालको नियन्त्रणमा प्रश्नचिन्ह

आठ दिनमा १ हजार ४४ जना लागुऔषध कारोबारी पक्राउ पर्नुले यो समस्याको गहिराइलाई दर्शाउँछ। अब प्रश्न यो उठ्छ कि, यसरी निरन्तर ठूलो संख्यामा कारोबारी पक्राउ परिरहँदा पनि यो सञ्जाल कसरी मौलाइरहेको छ? यसको नियन्त्रणका लागि गरिएका प्रयासहरू पर्याप्त छन् त? वा यसमा कुनै ठूलै आर्थिक चलखेल वा नीतिगत कमजोरी छ? यस्ता प्रश्नहरूको जवाफ खोज्नु जरुरी छ।

यो संख्याले यो पनि संकेत गर्छ कि, पक्राउ परेकाहरू केवल सानो माछा मात्र हुन् र ठूला कारोबारीहरू अझै पनि कानुनको फन्दामा पर्न सकेका छैनन्। यसको अर्थ, लागुऔषधको सञ्जालमा ठूलो आर्थिक चलखेल हुने गरेको र यसमा केही नीतिगत कमजोरी वा प्रभावकारी कार्यान्वयनको अभाव रहेको हुन सक्छ। यसका लागि प्रहरी, अनुसन्धान निकाय र न्यायपालिकाको संयुक्त प्रयास आवश्यक छ।

यस सन्दर्भमा, विभिन्न सरकारी निकायहरू जस्तै लागुऔषध नियन्त्रण राष्ट्रिय समन्वय समिति, लागूऔषध नियन्त्रण ब्युरो (NCDB) र अन्य सुरक्षा निकायहरूको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। यी निकायहरूबीच समन्वयको अभाव वा प्रभावकारी कार्ययोजनाको कमीले पनि समस्यालाई थप जटिल बनाउन सक्छ। यसका अतिरिक्त, नागरिक समाज र सञ्चार माध्यमहरूको भूमिका पनि यसमाथि निगरानी राख्न र आवश्यक दबाब सिर्जना गर्न महत्वपूर्ण हुन्छ।

आगामी दिनमा लागुऔषध नियन्त्रणको दिशा

यस विशेष अपरेसनको सफलताले लागुऔषध नियन्त्रणको दिशामा प्रहरीको क्षमतालाई उजागर गरेको छ। आगामी दिनहरूमा, प्रहरीले यस्ता अभियानलाई निरन्तरता दिने अपेक्षा गरिएको छ। यसका साथै, बरामद गरिएको लागुऔषधको स्रोत पत्ता लगाउन र यसको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाललाई तोड्नका लागि थप अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य आवश्यक पर्नेछ। नेपाल सरकारले लागुऔषधको माग घटाउनका लागि जनचेतनाका कार्यक्रमहरूलाई तीव्र पार्नुपर्नेछ र यसको प्रयोगबाट हुने नकारात्मक असरबारे समाजलाई सचेत गराउनुपर्नेछ।

लागुऔषधको समस्या एक बहुआयामी समस्या हो, जसको समाधानका लागि बहुपक्षीय दृष्टिकोण अपनाउनु पर्दछ। यसमा कानुनी कारबाहीका साथै, रोकथाम, उपचार, पुनःस्थापना र सामाजिक पुनर्मिलनका कार्यक्रमहरूलाई पनि समान महत्व दिनु पर्दछ। यसका लागि नीतिगत सुधार, पर्याप्त बजेट विनियोजन र विभिन्न निकायबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ। यदि यस्ता ठोस कदमहरू चालिएनन् भने, यस्ता ठूला अपरेसनहरूले केवल अस्थायी समाधान मात्र दिनेछन् र लागुऔषधको सञ्जालले समाजलाई थप कमजोर बनाइरहनेछ।