शनिबार विश्व औलो दिवस मनाइयो। यस वर्ष ‘औलो अन्त्य हाम्रो सङ्कल्पः सक्षम छौँ, छैन अब विकल्प’ भन्ने नाराका साथ यो दिवस मनाइएको हो। तर, नेपालमा औलोका बिरामी, विशेषगरी आयातित सङ्क्रमणका घटनाहरू बढ्दै जानुले सङ्घीय राजधानी काठमाडौंसहित देशैभरका स्वास्थ्य संस्थाहरूमा चिन्ता थपिएको छ। औलो एनोफिलिज जातका सङ्क्रमित लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने परजीवीको कारण हुने एक प्रकारको सरुवा रोग हो, जसले सङ्क्रमित व्यक्तिको ज्यानै जोखिममा पार्न सक्ने चिकित्सकहरू बताउँछन्। नेपालले सन् २०२५ सम्ममा औलो उन्मूलन गर्ने महत्वाकांक्षी लक्ष्य लिएको छ, तर पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएको आयातित सङ्क्रमणको बढ्दो प्रवृत्तिले यो लक्ष्य हासिल गर्न चुनौती खडा गरेको छ। यसले देशको स्वास्थ्य प्रणालीको तयारी र जनस्वास्थ्य सचेतनाको स्तरमाथि प्रश्नचिन्ह खडा गरेको छ।
बालबालिका र गर्भवती महिलामा औलोको उच्च जोखिम: सचेतनाको अभावले सङ्कट गहिरिँदै
इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका कीटजन्य रोग शाखाका प्रमुख डा. गोकर्णप्रसाद अर्यालका अनुसार, शिशुहरू, पाँच वर्षमुनिका बालबालिका, गर्भवती महिला, किशोरी, एचआइभी तथा एड्स सङ्क्रमित व्यक्तिहरूमा औलो सङ्क्रमणको जोखिम सबैभन्दा बढी हुने गर्छ। यी समूहका व्यक्तिहरूको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुने भएकाले सङ्क्रमण भएमा गम्भीर जटिलता आउन सक्ने सम्भावना रहन्छ। उदाहरणका लागि, एक गर्भवती महिलालाई औलो सङ्क्रमण भएमा यसले आमा र गर्भस्थ शिशु दुवैको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्छ, जसको परिणाम स्वरूप समय अगावै सुत्केरी हुने वा शिशुको तौल कम हुने जस्ता समस्या देखा पर्न सक्छन्। यसका साथै, विदेशबाट फर्केका व्यक्तिहरूमा औलोको सङ्क्रमण देखिएकाले आयातित औलोका बिरामीको सङ्ख्या बढेको छ। यसले नेपालमा औलो उन्मूलनको लक्ष्य हासिल गर्न चुनौती थपिएको छ। नेपालको भौगोलिक विविधता र मौसमी अवस्थाले पनि लामखुट्टेको प्रकोपलाई बढावा दिन्छ, जसले औलोको जोखिमलाई झनै जटिल बनाउँछ।
औलोका सामान्य लक्षण र गम्भीर जटिलताहरू: समयमै पहिचान र उपचारको आवश्यकता
औलोको सामान्य लक्षणमा ज्वरो आउनु, टाउको दुख्नु, मांसपेशी दुख्नु, थकाइ लाग्नु, वाकवाकी लाग्नु, बान्ता हुनु, झाडापखाला लाग्नु, रगतको कमी हुनु, मांसपेशी दुख्नु, रगतमा चिनीको मात्रा कम हुनु, रगत जम्न गाह्रो हुनु, शक् क पस्नु आदि पर्दछन्। यी लक्षणहरू सामान्य रुघाखोकी वा अन्य ज्वरोका रोगहरूसँग मिल्दोजुल्दो हुने भएकाले धेरैजसो मानिसहरूले यसलाई सामान्य मानेर बेवास्ता गर्ने गर्छन्। समयमै उपचार नपाएमा यो रोग ज्यानै लिने सम्मको हुन सक्छ। विशेषगरी बालबालिकामा औलो भएमा निमोनिया, मस्तिष्क ज्वरो जस्ता गम्भीर समस्याहरू देखा पर्न सक्छन्, जसको तत्काल उपचार नभएमा स्थायी स्वास्थ्य समस्या वा मृत्यु समेत हुन सक्छ। गर्भवती महिलालाई औलो भएमा गर्भपतन, समयअगावै सुत्केरी हुने, बच्चाको तौल कम हुने जस्ता समस्याहरू देखिन सक्छन्, जसले मातृ तथा शिशु मृत्युदर बढाउन सक्छ।
औलो रोकथाम र नियन्त्रणका प्रभावकारी उपायहरू: व्यक्तिगत सावधानी र सामूहिक प्रयासको महत्व
औलो रोगको रोकथामका लागि लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्नु नै सबैभन्दा उत्तम उपाय हो। यसका लागि घर वरिपरि पानी जम्न नदिने, झुल प्रयोग गर्ने, लामखुट्टे भगाउने औषधी वा धूप प्रयोग गर्ने, साँझको समयमा शरीर पूरा ढाक्ने लुगा लगाउने जस्ता सावधानी अपनाउनु पर्छ। यसका साथै, औलोको शङ्का लागेमा तुरुन्त नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा गई जाँच गराउन र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार पूरा उपचार गर्नुपर्छ। सरकारले औलो उन्मूलनका लागि विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएको भए पनि जनचेतनाको कमी र उपचारमा ढिलाइ जस्ता कारणले समस्या अझै जटिल बन्दै गएको पाइन्छ। नेपालको सन्दर्भमा, विशेषगरी तराईका जिल्लाहरू जहाँ लामखुट्टेको प्रकोप बढी हुन्छ, त्यहाँका बासिन्दाहरूलाई यी रोकथामका उपायहरू बारे पर्याप्त जानकारी दिनु आवश्यक छ। साथै, स्वास्थ्य संस्थाहरूमा औलोको परीक्षण र उपचारका लागि आवश्यक औषधी र जनशक्तिको उपलब्धता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
जनचेतनाको खाँचो: औलो उन्मूलनको लक्ष्य हासिल गर्न व्यवहारिक कार्यान्वयनको आवश्यकता
विश्व औलो दिवस मनाउनुको मुख्य उद्देश्य नै औलो रोगका बारेमा जनचेतना फैलाउनु र यसको रोकथाम तथा नियन्त्रणका लागि सामूहिक प्रयासलाई प्रोत्साहन गर्नु हो। तर, नारामा मात्र सीमित नभई यसलाई व्यवहारमा उतार्नु जरुरी छ। विशेषगरी जोखिममा रहेका बालबालिका र गर्भवती महिलाका परिवारजनलाई यस रोगका बारेमा जानकारी दिनु, लक्षणहरू पहिचान गर्न सिकाउनु र समयमै स्वास्थ्य संस्थामा पुग्न प्रेरित गर्नु आवश्यक छ। स्थानीय सरकार, स्वास्थ्यकर्मी, समुदाय र सञ्चार माध्यमको सक्रिय सहभागिताबाट मात्रै औलो उन्मूलनको लक्ष्य हासिल गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, विद्यालयहरूमा औलो रोगसम्बन्धी सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ, जसले बालबालिकाहरूलाई सानै उमेरदेखि यस रोगबारे जानकारी दिनेछ। साथै, स्थानीय स्वास्थ्य चौकीहरूलाई सुदृढ पारी औलोको शङ्का लागेका बिरामीहरूको तत्काल परीक्षण र उपचारको व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
आगामी साताहरूमा औलोको जोखिम: सचेतना र नियन्त्रणका लागि तत्काल कदमहरूको आवश्यकता
आगामी साताहरूमा नेपालमा औलोको जोखिम थप बढ्ने सम्भावना छ, विशेषगरी मनसुनको आगमनसँगै लामखुट्टेको प्रकोपमा वृद्धि हुने अपेक्षा गरिएको छ। यसले गर्दा आयातित सङ्क्रमणको जोखिम पनि बढ्नेछ, जसले देशको औलो उन्मूलनको प्रयासलाई थप जटिल बनाउनेछ। यस अवस्थामा, सरकारले जनचेतना फैलाउने अभियानलाई तीव्र पार्नुका साथै, स्वास्थ्य संस्थाहरूमा औलोको परीक्षण र उपचारका लागि आवश्यक सामग्री र जनशक्तिको पर्याप्त व्यवस्था सुनिश्चित गर्नुपर्छ। समुदायस्तरमा लामखुट्टे नियन्त्रणका उपायहरू अपनाउन प्रोत्साहन गरिनुपर्छ, जस्तै घर वरपर पानी जम्न नदिने र झुलको प्रयोग गर्ने। विदेशबाट फर्किने व्यक्तिहरूलाई औलोको लक्षणबारे जानकारी दिने र शङ्का लागेमा स्वास्थ्य परीक्षण गराउन प्रेरित गर्ने नीतिगत व्यवस्था पनि प्रभावकारी हुन सक्छ। यदि यी कदमहरू तत्काल र प्रभावकारी रूपमा चालिएनन् भने, औलो उन्मूलनको लक्ष्य हासिल गर्न थप ढिलाइ हुनेछ र यसले देशको स्वास्थ्य प्रणालीमाथि थप भार थप्नेछ।
