प्रधानमन्त्रीको पोस्टपछि डीडीसीको चीजमा चासो: गुणस्तरको यथार्थ

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले सामाजिक सञ्जालमा चीज खाइरहेको फोटो पोस्ट गरेपछि सरकारी स्वामित्वको दुग्ध विकास संस्थान (डीडीसी) का उत्पादनबारे आम उपभोक्तामा चासो बढेको छ। बालेनको पोस्ट लगत्तै उक्त फोटो भाइरल भयो। मानिसहरूले सामाजिक सञ्जालमा डीडीसीका उत्पादनबारे रमाइलो गर्दै खोजी सुरु गरे। कार्यकारी प्रमुखले आफ्नो उत्पादनको विज्ञापन गरेको यो सम्भवतः पहिलो अवसर हो।

डीडीसीले हाल दूध, दही, घिउ, चीज, पनिरलगायत विभिन्न दूग्धजन्य उत्पादन बजारमा ल्याइरहेको छ। हजारौं दुग्ध किसानबाट दूध संकलन गरी प्रशोधन गरेर उपभोक्तासम्म पुर्‍याउने काम डीडीसीले गर्दै आएको छ। प्रशोधित दूध डीडीसीको सबैभन्दा ठूलो बजार हिस्सा भएको उत्पादन हो।

डीडीसीका उत्पादनमा उपभोक्ताको विश्वासको आधार के हो?

डीडीसीका उत्पादनहरूलाई उपभोक्ताले आज पनि विश्वास गर्ने मुख्य कारण यसको गुणस्तर नियन्त्रण प्रणाली हो। संस्थानका बजार विभाग प्रमुख सञ्जीव झाले सरकारी मापदण्डको पालना र उत्पादन प्रक्रियामा अपनाइने पारदर्शितालाई कारण बताए।

सरकारी मापदण्ड र खाद्य सुरक्षा निर्देशिकाको पालना

नेपाल सरकार अन्तर्गत सञ्चालन हुने संस्था भएकाले डीडीसीले खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागले जारी गरेका खाद्य स्वच्छता निर्देशिका र ‘फुड ल’ लाई कडाइका साथ पालना गर्दै उत्पादन गर्ने झाले बताए। किसानबाट संकलन गरिएको दूधलाई सुरुमा चिस्यान केन्द्रमै परीक्षण गरिन्छ। फ्याट र एसएनएफको मात्रा मापदण्डअनुसार नभए दूध स्वीकार गरिँदैन। त्यसपछि फ्याक्ट्रीमा पुनः परीक्षण हुन्छ। अन्तिम उत्पादन तयार भएपछि पनि ल्याब परीक्षण गरिन्छ।

गुणस्तर परीक्षणको कडा प्रक्रिया

डीडीसीको आफ्नै केन्द्रीय प्रयोगशाला छ। यसले बजारमा पुगेका उत्पादनबाट समेत नमुना संकलन गरेर नियमित परीक्षण गर्छ। यदि कतै गुणस्तरमा समस्या देखिए कडा कारबाहीदेखि कानुनी प्रक्रियासम्मको व्यवस्था छ। यसले उत्पादनमा कुनै प्रकारको मिसावट वा सम्झौताको सम्भावना नरहने झाले दाबी गरे।

उपभोक्ताको आवश्यकता अनुसार दूधका चार प्रकार

डीडीसीले बजारमा पठाउने दूध उपभोक्ताको आवश्यकता अनुसार चार प्रकारमा उपलब्ध गराउँछ। निलो, हरियो, पहेंलो (काउ मिल्क) र डबल टोन अर्थात् ‘टी मिल्क’ गरी फरक फ्याट प्रतिशत भएका दूध बजारमा पठाइन्छन्। काठमाडौँ उपत्यकामा मात्र दैनिक ६५ हजारदेखि ७० हजार लिटरसम्म दूध वितरण हुन्छ। यो निजी क्षेत्रको तुलनामा ठूलो परिमाण हो। बिहान केही समयपछि नै डीडीसीको दूध बजारमा ‘सोल्ड आउट’ हुनु उपभोक्ताको भरोसाको संकेत हो।

‘नो रिटर्न पोलिसी’ र यसका चुनौती

डीडीसीको अर्को विशेषता ‘नो रिटर्न पोलिसी’ हो। बजारमा पठाइसकेपछि बिक्री नभएको दूध वा अन्य उत्पादन फिर्ता लिएर पुनः बजारमा पठाइँदैन। यसले उपभोक्तासम्म पुग्ने उत्पादन ताजा र सुरक्षित रहोस् भन्ने सुनिश्चित गर्छ। यद्यपि यस नीतिका कारण व्यापारीहरूले अतिरिक्त स्टक राख्न जोखिम मान्छन्। यसले निजी क्षेत्रजस्तो लचिलो व्यापारिक अभ्यास गर्न नसकिने अवस्था छ। खुला तथा अनौपचारिक डेरी बजारसँग प्रतिस्पर्धा गर्दा कर, भ्याट र बिलिङका कारण मूल्यमा फरक पर्न जान्छ। यसले औपचारिक संस्थाको रूपमा डीडीसी केही चुनौतीमा पर्ने गरेको झाले बताए।

‘कोल्ड चेन’ को आवश्यकता

दूध तथा डेरी उत्पादनको गुणस्तर कायम राख्न ‘कोल्ड चेन’ अर्थात् निश्चित तापक्रममा भण्डारण अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। दूधलाई चार डिग्री सेल्सियस तापक्रममा राखे ७२ घण्टासम्म सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

गुणस्तर नियन्त्रण, सरकारी निगरानी र लामो समयदेखिको उपभोक्ता विश्वासका कारण डीडीसी आज पनि नेपाली डेरी बजारको महत्वपूर्ण र भरोसायोग्य ब्रान्डका रूपमा स्थापित छ। बालेन शाहको पोस्टपछि त्यो चर्चा फेरि एकपटक सतहमा आएको छ।