काठमाडौं । आज मे ३, २०२६ अर्थात् विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस । नेपालमा पनि विभिन्न कार्यक्रम गरी यो दिवस मनाइँदै छ । यस अवसरमा राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले स्वदेश तथा विदेशमा रहेका सम्पूर्ण पत्रकारहरूमा शुभकामना व्यक्त गरेका छन्। नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रामा सञ्चार क्षेत्रको भूमिका सधैं महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ, र यस दिवसले त्यो भूमिकालाई अझ उजिल्याउने अवसर प्रदान गरेको छ। यस वर्षको दिवसले विशेषगरी संविधानले प्रत्याभूत गरेको स्वतन्त्रताको पूर्ण प्रयोग र नागरिकलाई सत्य सूचना प्रवाह गर्ने दायित्वलाई स्मरण गराएको छ।
राष्ट्रपति पौडेलले नेपाली सञ्चार जगत्लाई संविधानप्रदत्त अधिकारको पूर्ण प्रयोग र रक्षार्थ निर्भयपूर्वक सक्रिय भई आमनागरिकलाई सत्य सूचना सम्प्रेषित गर्न सधैँ सफलता प्राप्त होस् भन्ने कामना गरेका छन्। संविधानको धारा १९ ले प्रत्येक नागरिकलाई विचार र अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रताको हक प्रदान गरेको छ, जसको एक महत्वपूर्ण पक्ष पत्रकारिताको स्वतन्त्रता हो। यो स्वतन्त्रताले मात्र नागरिकहरूलाई सुसूचित हुन र लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा सक्रिय सहभागिता जनाउन सक्षम बनाउँछ। यसैगरी, नेपालको संविधानले सूचनाको हकलाई पनि मौलिक हकका रूपमा स्वीकार गरेको छ, जसले सञ्चारमाध्यमहरूलाई सरकार र अन्य सार्वजनिक निकायहरूबाट सूचना प्राप्त गरी जनतासमक्ष पुर्याउने दायित्व सुम्पिएको छ।
विन्डहक घोषणापत्रको स्मरणमा प्रेस स्वतन्त्रता दिवसको पृष्ठभूमि
हरेक वर्ष मे ३ तारिखलाई विश्वभर प्रेस स्वतन्त्रता दिवसको रूपमा मनाउने गरिन्छ। यो दिन सन् १९९३ मा युनेस्कोको आयोजनामा अफ्रिकी राष्ट्र नामिबियाको विन्डहक शहरमा भएको वरिष्ठ पत्रकार, पत्रकारिताका प्राध्यापकहरू र सञ्चारविज्ञहरूको बैठकले ‘विन्डहक घोषणापत्र’ जारी गरेको दिनको सम्झनामा मनाउन थालिएको हो। यो घोषणापत्रले प्रेस स्वतन्त्रतालाई लोकतन्त्र, बहुलवाद र सूचनामा नागरिकको पहुँचको आधारशिला मानेको छ। विन्डहक घोषणापत्रलाई प्रेस स्वतन्त्रताको क्षेत्रमा एक ऐतिहासिक दस्तावेजको रूपमा लिइन्छ, जसले स्वतन्त्र, बहुलवादी र लोकतान्त्रिक सञ्चारमाध्यमको महत्वलाई विश्वव्यापी रूपमा स्थापित गर्यो। यसले सरकारहरूलाई सञ्चारमाध्यममाथि अनावश्यक हस्तक्षेप नगर्न र पत्रकारहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न आह्वान गरेको थियो।
यस दिवसले विश्वभरका पत्रकारहरूले भोग्नुपरेको चुनौती, उनीहरूको पेसागत सुरक्षा र प्रेस स्वतन्त्रताको महत्वलाई उजागर गर्ने गर्दछ। विशेषगरी, स्वतन्त्र र निष्पक्ष पत्रकारिताले लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीलाई सुदृढ गर्न र नागरिकलाई सुसूचित राख्न खेलेको भूमिकाको कदर गर्न यो दिवस महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। नेपालमा पनि पत्रकारहरूले विभिन्न समयमा राजनीतिक दबाब, आर्थिक कठिनाइ र असुरक्षाको सामना गर्दै आएका छन्। यसै पृष्ठभूमिमा, यो दिवसले पत्रकारहरूको हकहितको रक्षा र उनीहरूको पेसागत स्वतन्त्रताको सुनिश्चितताका लागि आवाज उठाउने अवसर प्रदान गर्दछ।
राष्ट्रपतिबाट पत्रकारिताको स्वतन्त्रता र सत्य सूचना सम्प्रेषणका लागि शुभकामना सन्देश
राष्ट्रपति पौडेलले शुभकामना सन्देशमार्फत नेपाली पत्रकारिता क्षेत्रले संविधानले प्रदान गरेका अधिकारहरूको पूर्ण प्रयोग गर्दै आम नागरिकलाई सत्य र तथ्यपरक सूचना प्रवाहमा निरन्तर क्रियाशील रहनुपर्नेमा जोड दिएका छन्। उनले पत्रकारहरूको पेसागत सुरक्षा र स्वतन्त्रताको प्रत्याभूति हुनुपर्ने सन्देशमा उल्लेख गरेका छन्। नेपालको संविधानले प्रेस स्वतन्त्रतालाई मौलिक हकका रूपमा सुरक्षित गरेको छ, तर यसको पूर्ण कार्यान्वयनका लागि कानुनी र व्यवहारिक सुधार आवश्यक छ। राष्ट्रपतिज्यूको यो सन्देशले पत्रकारहरूलाई निर्भयतापूर्वक आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गर्न प्रोत्साहन गरेको छ, जुन लोकतन्त्रको सुदृढीकरणका लागि अपरिहार्य छ।
यसैगरी, उपराष्ट्रपति नन्दबहादुर पुनले पनि प्रेस स्वतन्त्रता दिवसका अवसरमा शुभकामना व्यक्त गर्दै यसले लोकतन्त्रको सुदृढीकरणमा पुर्याउने योगदानको चर्चा गरेका छन्। उनले सञ्चारमाध्यमहरूले जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्। उपराष्ट्रपति पुनको भनाइले सञ्चारमाध्यमको स्वतन्त्रतासँगै त्यसको जिम्मेवारीबोधको महत्वलाई पनि रेखाङ्कित गरेको छ। नेपालमा सञ्चारमाध्यमको संख्या बढ्दै जाँदा, गुणस्तरीय र विश्वसनीय समाचार प्रवाहमा ध्यान दिनु अत्यावश्यक छ। यो दिवसले सञ्चारकर्मीहरूलाई आफ्नो पेसाप्रति थप जिम्मेवार बन्न प्रेरित गर्नेछ।
विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस २०२६ मनाउने कार्यक्रम
विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस २०२६ को अवसरमा नेपालमा विभिन्न सञ्चार माध्यम, पत्रकार महासंघ र अन्य सम्बन्धित संघसंस्थाहरूले विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गरेका छन्। प्रभातफेरी, गोष्ठी, अन्तक्र्रिया तथा सञ्चारको वर्तमान अवस्था र भविष्यका चुनौतीहरूमाथि छलफल जस्ता कार्यक्रमहरू आयोजना गरिएका छन्। यी कार्यक्रमहरूले प्रेस स्वतन्त्रताको महत्वलाई जनमानसमा पुर्याउनुका साथै सञ्चार क्षेत्रका पेसाकर्मीहरूलाई एकै ठाउँमा भेला भई आफ्ना अनुभव र विचार साटासाट गर्ने अवसर प्रदान गरेका छन्।
यी कार्यक्रमहरूले प्रेस स्वतन्त्रताको महत्व, पत्रकारहरूले सामना गर्ने अवरोधहरू, सूचनाको हकको कार्यान्वयन र सञ्चार क्षेत्रमा प्रविधिको प्रभाव जस्ता विषयहरूमा केन्द्रित रहने अपेक्षा गरिएको छ। नेपालमा सूचनाको हक ऐन लागू भए पनि यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा चुनौतीहरू छन्। यसैगरी, डिजिटल युगमा सञ्चारमाध्यमहरूले नयाँ प्रविधि र सामाजिक सञ्जालको प्रभावलाई कसरी सामना गर्ने भन्ने विषयमा पनि छलफल आवश्यक छ। यस प्रकारका कार्यक्रमहरूले यी चुनौतीहरूको समाधानका लागि नीतिगत बहसलाई अघि बढाउन मद्दत गर्दछन्।
प्रेस स्वतन्त्रता: लोकतन्त्रको आधारभूत स्तम्भ
प्रेस स्वतन्त्रता लोकतान्त्रिक समाजको एक आधारभूत स्तम्भ हो। यसले सरकारलाई जवाफदेही बनाउन, भ्रष्टाचारको पर्दाफास गर्न र नागरिकलाई सुसूचित निर्णय लिन सक्षम बनाउन मद्दत गर्दछ। स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यमले समाजमा व्याप्त विकृति र विसंगतिहरूलाई उजागर गरी सुधारको लागि दबाब सिर्जना गर्दछ। उदाहरणका लागि, विगतमा सञ्चारमाध्यमहरूले विभिन्न सार्वजनिक महत्वका मुद्दाहरूमाथि प्रकाश पारेर नीतिगत परिवर्तनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। यसैगरी, नागरिकहरूले सञ्चारमाध्यमबाट प्राप्त सूचनाका आधारमा आफ्ना प्रतिनिधिहरूलाई चुन्ने र उनीहरूको कामकारबाहीको अनुगमन गर्ने गर्दछन्।
यद्यपि, विश्वभरि नै पत्रकारहरूले विभिन्न प्रकारका दबाब, धम्की र हिंसाको सामना गरिरहेका छन्। कतिपय मुलुकहरूमा सञ्चारमाध्यमहरूमाथि सरकारी नियन्त्रण कडा पारिएको छ। यस्तो अवस्थामा प्रेस स्वतन्त्रता दिवसले विश्वव्यापी रूपमा यसको रक्षा र प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई पुनः जोड दिन्छ। नेपालमा पनि कतिपय अवस्थामा पत्रकारहरूलाई रिपोर्टिङका क्रममा अवरोध पुर्याइएको वा धम्की दिइएको घटनाहरू सुनिन्छन्। यसले गर्दा पत्रकारहरूले सत्य सूचना जनतासमक्ष पुर्याउनबाट वञ्चित हुन सक्छन्, जसको प्रत्यक्ष असर नागरिकको सुसूचित हुने हकमा पर्दछ।
प्रेस स्वतन्त्रताको सुदृढीकरणका लागि आगामी कदम
पत्रकारहरूको पेसागत हकहितको रक्षा, उनीहरूको सुरक्षा सुनिश्चितता र सञ्चारमाध्यमहरूको स्वतन्त्र सञ्चालनका लागि कानुनी र नीतिगत सुधारहरूमा जोड दिन आवश्यक छ। सरकार, सञ्चारकर्मी र नागरिक समाजको सहकार्यमा प्रेस स्वतन्त्रतालाई अझ सुदृढ पार्ने दिशामा निरन्तर प्रयास गरिनुपर्छ। यसका लागि, प्रेस स्वतन्त्रतासम्बन्धी विद्यमान कानुनहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन, पत्रकारहरूको सुरक्षाका लागि विशेष संयन्त्रको विकास र सञ्चारमाध्यमहरूको आर्थिक स्थायित्व सुनिश्चित गर्ने उपायहरू अवलम्बन गर्नुपर्छ।
यसका साथै, सञ्चार साक्षरताको अभिवृद्धिमा जोड दिनुपर्छ ताकि नागरिकहरूले प्राप्त सूचनाको सत्यता जाँच्न सकून् र गलत सूचनाको सिकार नबनून्। नेपालमा सञ्चार साक्षरताको स्तर अझै कमजोर रहेकाले यसमा लगानी गर्नु आवश्यक छ। यसरी, कानुनी, नीतिगत र सामाजिक तहमा हुने एकीकृत प्रयासले मात्र प्रेस स्वतन्त्रतालाई साँच्चै सुदृढ बनाउन सकिन्छ, जसको लाभ अन्ततः नेपाली समाजले नै पाउनेछ।
