विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस, २०२६ को अवसरमा नेपालका प्रमुख राजनीतिक दलका नेताहरूले स्वतन्त्र र निर्भय प्रेस लोकतन्त्रको आधार स्तम्भ भएकोमा जोड दिएका छन्। नेपाली कांग्रेसका सभापति गगन थापा र नेपाल पत्रकार महासंघका अध्यक्ष निर्मला शर्माले शुभकामना सन्देश जारी गर्दै प्रेस स्वतन्त्रताको महत्वलाई उजागर गरे पनि यसको वर्तमान अवस्था चुनौतीपूर्ण रहेको औंल्याएका छन्। यो दिवसले नेपालमा मात्र नभई विश्वभरि नै सञ्चारको स्वतन्त्रता र पत्रकारहरूको सुरक्षाको अवस्थाबारे गम्भीर चिन्तन गर्न प्रेरित गरेको छ, जुन लोकतन्त्रको सुदृढीकरणका लागि अपरिहार्य मानिन्छ। यस सन्दर्भमा, नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा प्रेस स्वतन्त्रताको भूमिका र यसका सामु रहेका अवरोधहरूलाई बुझ्न जरुरी छ।
प्रेस स्वतन्त्रता लोकतन्त्रको आधार स्तम्भ: किन चुनौतीपूर्ण छ पत्रकारिता?
नेपाली कांग्रेसका सभापति गगन थापाले लोकतन्त्रको जग नै स्वतन्त्र र निर्भय प्रेस भएको बताएका छन्। उनले आज विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवसको अवसरमा शुभकामना दिँदै सूचना संकलन र सत्यको खोजी गर्ने कार्य आजको बदलिँदो समयमा चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको स्वीकार गरे। यसले लोकतन्त्रको सुदृढीकरणका लागि प्रेसको भूमिका कति महत्वपूर्ण छ भन्ने कुरालाई थप प्रस्ट्याउँछ। नेपालमा बहुदलीय लोकतन्त्रको स्थापनापछि प्रेस स्वतन्त्रतालाई संवैधानिक रूपमा नै सुनिश्चित गरिएको छ, तर व्यवहारमा यसको कार्यान्वयनमा अनेकौं बाधा अडचनहरू छन्।
त्यस्तै, नेपाल पत्रकार महासंघका अध्यक्ष निर्मला शर्माले पनि पत्रकारविरुद्ध हुने अपराधमा दण्डहीनता, सञ्चारमाध्यमको कमजोर आर्थिक अवस्था र पत्रकारको पेसागत तथा भौतिक सुरक्षामा जोखिमजस्ता कारणले प्रेस स्वतन्त्रता चुनौतीपूर्ण बनेको बताएकी छन्। उनले सम्पूर्ण श्रमजीवी पत्रकार, व्यावसायिक सञ्चारगृहहरू तथा विचार र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता पक्षधर जनसमुदायमा शुभकामना व्यक्त गर्दै यो दिवस मनाउनुको सार्थकतामाथि प्रकाश पारिन्। सञ्चारमाध्यमहरूको आर्थिक सुदृढीकरण र पत्रकारहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु नेपालको लोकतान्त्रिक यात्राको एक महत्वपूर्ण पक्ष हो।
प्रेस स्वतन्त्रता लोकतन्त्रको आधार स्तम्भ: किन चुनौतीपूर्ण छ पत्रकारिता?
नेपाली कांग्रेसका सभापति गगन थापाले लोकतन्त्रको जग नै स्वतन्त्र र निर्भय प्रेस भएको बताएका छन्। उनले आज विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवसको अवसरमा शुभकामना दिँदै सूचना संकलन र सत्यको खोजी गर्ने कार्य आजको बदलिँदो समयमा चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको स्वीकार गरे। यसले लोकतन्त्रको सुदृढीकरणका लागि प्रेसको भूमिका कति महत्वपूर्ण छ भन्ने कुरालाई थप प्रस्ट्याउँछ। नेपालमा बहुदलीय लोकतन्त्रको स्थापनापछि प्रेस स्वतन्त्रतालाई संवैधानिक रूपमा नै सुनिश्चित गरिएको छ, तर व्यवहारमा यसको कार्यान्वयनमा अनेकौं बाधा अडचनहरू छन्।
त्यस्तै, नेपाल पत्रकार महासंघका अध्यक्ष निर्मला शर्माले पनि पत्रकारविरुद्ध हुने अपराधमा दण्डहीनता, सञ्चारमाध्यमको कमजोर आर्थिक अवस्था र पत्रकारको पेसागत तथा भौतिक सुरक्षामा जोखिमजस्ता कारणले प्रेस स्वतन्त्रता चुनौतीपूर्ण बनेको बताएकी छन्। उनले सम्पूर्ण श्रमजीवी पत्रकार, व्यावसायिक सञ्चारगृहहरू तथा विचार र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता पक्षधर जनसमुदायमा शुभकामना व्यक्त गर्दै यो दिवस मनाउनुको सार्थकतामाथि प्रकाश पारिन्। सञ्चारमाध्यमहरूको आर्थिक सुदृढीकरण र पत्रकारहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु नेपालको लोकतान्त्रिक यात्राको एक महत्वपूर्ण पक्ष हो।
नेपाली कांग्रेसका नेता भीष्मराज आङदेम्बेले पनि प्रेस स्वतन्त्रता लोकतन्त्रको अभिन्न खम्बा भएको र यसको स्वतन्त्रता, पत्रकारको सुरक्षा र सम्मानका लागि कांग्रेस सधैँ प्रतिबद्ध रहने बताएका छन्। नेपालको संविधानले पूर्ण प्रेस स्वतन्त्रताको ग्यारेन्टी गरे पनि व्यवहारमा यसको कार्यान्वयन फितलो देखिएको यी भनाइहरूले प्रस्ट पार्छन्। नेपालको इतिहासमा लोकतन्त्रका लागि भएका विभिन्न आन्दोलनहरूमा सञ्चारमाध्यमले खेलेको भूमिका स्मरणीय छ, तर त्यसपछिका दिनहरूमा पनि यस क्षेत्रले अनेकौं चुनौतीहरूको सामना गर्दै आएको छ।
प्रेस स्वतन्त्रताको ऐतिहासिक सन्दर्भ र वर्तमान चुनौती
प्रेस स्वतन्त्रताको इतिहास हेर्ने हो भने यो लोकतान्त्रिक आन्दोलनहरूसँगै विकसित भएको हो। जहाँ जहाँ लोकतन्त्रको अभ्यास बलियो भएको छ, त्यहाँ प्रेस स्वतन्त्रता पनि फस्टाएको छ। तर, आजको डिजिटल युगमा सूचनाको प्रवाह तीव्र हुनुका साथै गलत सूचना (fake news) को प्रसार पनि उत्तिकै चुनौती बनेको छ। यसले सत्यको खोजीलाई झन् जटिल बनाएको छ। नेपालमा राणा शासन र पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्यपछि प्रेस स्वतन्त्रताको विस्तार भएको पाइन्छ, तर यसलाई पूर्ण रूपमा संस्थागत गर्नका लागि अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ।
सञ्चारमाध्यमहरूको आर्थिक अवस्था कमजोर हुनुले पनि स्वतन्त्र प्रेसलाई प्रत्यक्ष असर पारेको छ। विज्ञापनमाथिको निर्भरता, सरकारी स्रोतको असमान वितरण र संस्थागत सुदृढीकरणको अभावले धेरैजसो सञ्चारगृहहरू दबाबमा पर्ने गरेका छन्। यसले गर्दा स्वतन्त्र रूपमा समाचार सम्प्रेषण गर्न गाह्रो हुन्छ। नेपालमा सञ्चारमाध्यमहरू प्रायः राजनीतिक दल वा निजी स्वार्थ समूहको प्रभावमा पर्ने गरेको गुनासो सुनिन्छ, जसले गर्दा पत्रकारहरूले निष्पक्ष र स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न कठिन हुन्छ।
पत्रकारविरुद्ध हुने आक्रमण र धम्कीका घटनाहरूले पनि प्रेस स्वतन्त्रतालाई कमजोर बनाएको छ। विशेषगरी, खोज पत्रकारिता वा सरकारका नीतिहरूको आलोचना गर्ने क्रममा पत्रकारहरूले असुरक्षाको सामना गर्नुपरेको छ। यसका साथै, सञ्चार ऐन र नियमावलीहरूमा भएका केही प्रावधानहरूले पनि अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामा अंकुश लगाउने सम्भावना रहेको भन्दै सञ्चार क्षेत्रका अगुवाहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।
नागरिकमाथि असर: सुसूचित हुने अधिकारको कटौती
जब प्रेस स्वतन्त्र हुँदैन, तब नागरिकले सत्य सूचना पाउने अधिकारबाट वञ्चित हुन्छन्। सरकार र अन्य शक्ति केन्द्रहरूको आलोचना गर्ने वा उनीहरूलाई जवाफदेही बनाउने संयन्त्र कमजोर हुन्छ। यसले गर्दा भ्रष्टाचार मौलाउने, सुशासनको अभाव हुने र नागरिकका अधिकारहरू कुण्ठित हुने खतरा बढ्छ। नागरिकलाई सुसूचित गराएर लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा सक्रिय सहभागिता सुनिश्चित गर्न स्वतन्त्र प्रेस अपरिहार्य छ। उदाहरणका लागि, यदि कुनै स्थानीय निकायमा अनियमितता भइरहेको छ र सञ्चारमाध्यमले त्यसलाई उजागर गर्न सकेन भने, त्यहाँका नागरिकहरूले त्यसको प्रत्यक्ष मार खेप्नुपर्ने हुन्छ।
त्यस्तै, स्वास्थ्य, शिक्षा वा अन्य सार्वजनिक सेवाहरूको गुणस्तरबारे स्वतन्त्र सूचनाको अभावले नागरिकहरूलाई गलत निर्णय लिन बाध्य पार्न सक्छ। सञ्चारमाध्यमहरूले नागरिकहरूको गुनासो सरकारसम्म पुर्याउने माध्यमको रूपमा पनि काम गर्छन्; यदि यो माध्यम अवरुद्ध भयो भने, नागरिकका समस्याहरू सम्बोधन नहुने सम्भावना रहन्छ। नेपालमा सूचनाको हक सम्बन्धी कानुन भए पनि यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन र नागरिकहरूलाई सहज रूपमा सूचना उपलब्ध गराउने सन्दर्भमा अझै सुधारको आवश्यकता छ।
गलत सूचनाको प्रवाहले समाजमा भ्रम फैलाउनुका साथै सामाजिक सद्भावलाई पनि बिगार्न सक्छ। जब नागरिकहरूलाई सही र गलत सूचना छुट्याउन गाह्रो हुन्छ, तब उनीहरू सजिलै अफवाहको सिकार बन्न पुग्छन्। यस्तो अवस्थामा, स्वतन्त्र र जिम्मेवार पत्रकारिताले मात्र नागरिकहरूलाई सत्य सूचना प्रदान गरी सुसूचित नागरिकको भूमिका निर्वाह गर्न मद्दत गर्न सक्छ।
आगामी बाटो: प्रेस स्वतन्त्रताको सुदृढीकरणका लागि ठोस कदम
प्रेस स्वतन्त्रतालाई व्यवहारमा स्थापित गर्नका लागि कानुनी सुधारका साथै सञ्चारमाध्यमहरूको आर्थिक सुदृढीकरण र पत्रकारहरूको भौतिक तथा पेसागत सुरक्षा सुनिश्चित गर्न ठोस कदम चाल्नुपर्ने देखिन्छ। दण्डहीनताको अन्त्य गरी अपराधमा संलग्नलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउनु जरुरी छ। यसका लागि सरकार, सञ्चार गृहहरू, पत्रकार महासंघ र नागरिक समाज सबैको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ। नेपालको संविधानले प्रेस स्वतन्त्रताको ग्यारेन्टी गरेको छ, तर यसलाई प्रभावकारी बनाउनका लागि विद्यमान कानुनहरूको कार्यान्वयन र आवश्यक संशोधनमा ध्यान दिनुपर्छ।
सञ्चारमाध्यमहरूको आर्थिक अवस्था सुधार गर्नका लागि विज्ञापन नीतिमा पारदर्शिता, सरकारी सञ्चार सामग्रीको समानुपातिक वितरण र सञ्चारगृहहरूको व्यावसायिक क्षमता अभिवृद्धिका लागि प्रोत्साहन जस्ता उपायहरू अपनाउन सकिन्छ। यसले गर्दा सञ्चारमाध्यमहरू आर्थिक रूपमा सबल भई स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न सक्नेछन्। पत्रकारहरूको सुरक्षाका लागि छुट्टै कानुन निर्माण गर्ने, आक्रमणकारीलाई तत्काल कारबाही गर्ने र पीडित पत्रकारलाई क्षतिपूर्ति दिनेजस्ता व्यवस्था गरिनुपर्छ।
डिजिटल युगमा गलत सूचनाको चुनौतीलाई सामना गर्नका लागि पत्रकारहरूलाई तथ्य जाँच (fact-checking) र डिजिटल साक्षरतामा तालिम दिनुपर्छ। साथै, नागरिकहरूलाई पनि सञ्चार साक्षरता प्रदान गरी उनीहरूलाई विश्वसनीय स्रोतबाट सूचना प्राप्त गर्न सिकाउनुपर्छ। यसरी मात्र नेपालमा प्रेस स्वतन्त्रतालाई साँच्चै लोकतन्त्रको आधार स्तम्भको रूपमा स्थापित गर्न सकिनेछ।
आगामी साताहरूमा नेपालका लागि यसको अर्थ
आगामी साताहरूमा, प्रेस स्वतन्त्रताको वर्तमान अवस्था र यसका चुनौतीहरूमाथि थप बहस हुने अपेक्षा गरिएको छ। राजनीतिक दलहरूले यस विषयमा आफ्ना नीति र प्रतिबद्धताहरूलाई थप स्पष्ट पार्नुपर्ने देखिन्छ। सञ्चारमाध्यमहरूले पनि आफ्नो व्यावसायिक आचरण र पत्रकारहरूको सुरक्षाका लागि सामूहिक प्रयासहरूलाई अगाडि बढाउनुपर्नेछ।
नागरिक समाज र आम जनताले पनि प्रेस स्वतन्त्रताको पक्षमा आवाज उठाउनु आवश्यक छ। यसले सरकार र सञ्चार क्षेत्र दुवैलाई जिम्मेवार बनाउन मद्दत गर्नेछ। आगामी दिनहरूमा, प्रेस स्वतन्त्रता सम्बन्धी कुनै पनि नयाँ कानुन वा नीतिगत निर्णयले नेपालको लोकतान्त्रिक भविष्यमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्नेछ।
यसका साथै, सञ्चारमाध्यमहरूको आर्थिक सुदृढीकरणका लागि गरिने प्रयासहरूले आगामी महिनाहरूमा सञ्चार बजारमा केही सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्नेछ। पत्रकारहरूको सुरक्षाका लागि गरिने पहलहरूले उनीहरूलाई निर्भयतापूर्वक काम गर्ने वातावरण सिर्जना गर्न मद्दत गर्नेछ, जसको प्रत्यक्ष फाइदा नागरिकले सत्य सूचना प्राप्त गर्ने सन्दर्भमा पाउनेछन्।