नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन) ले प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन (आईपीओ) पूर्वका सेयर (प्रि-आईपीओ) अनधिकृत माध्यमबाट खरिद-बिक्री नगर्न सर्वसाधारणलाई सचेत गराएको छ। बोर्डले सामाजिक सञ्जाल, इमेल र एसएमएसमार्फत अवैध रूपमा प्रि-आईपीओ सेयर बिक्री गर्ने प्रयास भइरहेको गुनासो आएपछि यस्तो सूचना जारी गरेको हो। यो कदमले नेपालको पुँजी बजारमा पारदर्शिता र लगानीकर्ताको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने दिशामा एक महत्वपूर्ण पाइला हो, जहाँ पछिल्लो समयमा अनधिकृत कारोबारको प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। यस प्रकारका गैरकानुनी क्रियाकलापले लगानीकर्ताको विश्वासमाथि आघात पुर्याउनुका साथै समग्र बजारको स्वस्थ विकासमा बाधा पुर्याउँछ। सेबोनको यो चेतावनीले सर्वसाधारण लगानीकर्तालाई सचेत गराउनुका साथै बजारमा हुने ठगीका घटनाहरूलाई नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
प्रि-आईपीओ सेयर किनबेचमा सेबोनको कडा चेतावनी
- अनधिकृत माध्यमबाट प्रि-आईपीओ सेयर खरिद-बिक्री नगर्न सेबोनको सार्वजनिक सूचना।
- सामाजिक सञ्जाल (ह्वाट्सएप, भाइबर, फेसबुक ग्रुप) मार्फत बिक्रीको प्रयास।
- कम्पनीले छिट्टै आईपीओ जारी गर्ने भन्दै रकम संकलन गर्ने गरेको गुनासो।
- धितोपत्र ऐन, २०६३ विपरीतका कार्यमा संलग्न नहुन निर्देशन।
- अनाधिकृत खरिद-बिक्रीबाट लगानीकर्ता ठगिने जोखिम।
- लगानीकर्ताको सुरक्षाका लागि सेबोनको सक्रियता।
- बजारको विश्वसनीयता कायम राख्न नियामकको भूमिका।
अनधिकृत प्रि-आईपीओ कारोबारको बढ्दो प्रवृत्ति र यसको पृष्ठभूमि
हालैका दिनहरूमा विभिन्न कम्पनीहरूले प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन (आईपीओ) जारी गर्नुअघि नै सेयर बिक्री गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यस्ता सेयरहरूलाई ‘प्रि-आईपीओ’ भनिन्छ। केही व्यक्ति वा समूहले कम्पनीले छिट्टै सर्वसाधारणका लागि सेयर जारी गर्ने भन्दै लगानीकर्ताहरूलाई आकर्षित गर्ने गरेका छन्। उनीहरूले ह्वाट्सएप, भाइबर, फेसबुक ग्रुप, इमेल र एसएमएस जस्ता अनौपचारिक माध्यम प्रयोग गरी लगानीकर्ताबाट रकम संकलन गरिरहेको सूचनामा उल्लेख छ। नेपालमा पुँजी बजारको विकाससँगै आईपीओमा लगानी गर्ने सर्वसाधारणको संख्या बढेको छ, जसले गर्दा केही व्यक्तिले यसको फाइदा उठाउने प्रयास गरिरहेका छन्। नेपालको इतिहासमा पुँजी बजारको विकास तुलनात्मक रूपमा नयाँ छ, र यसको नियमन र प्रवर्तनमा निरन्तर सुधारको आवश्यकता छ।
धितोपत्र बोर्डमा यस्ता गुनासाहरू प्राप्त भएपछि बोर्डले धितोपत्र ऐन, २०६३ को दफा ३ को उपदफा (३) र दफा ३१ को उपदफा (१) बमोजिम यस्तो सूचना जारी गरेको हो। ऐनले धितोपत्रको सार्वजनिक निष्कासन तथा धितोपत्र व्यवसायी सम्बन्धी कार्यहरू नेपाल धितोपत्र बोर्डबाट अनुमति प्राप्त व्यक्ति वा संस्थाले मात्र गर्न पाउने व्यवस्था गरेको छ। अनधिकृत व्यक्ति वा संस्थाबाट गरिने यस्ता कारोबारहरू गैरकानुनी हुन्। धितोपत्र ऐन, २०६३ ले धितोपत्र बजारलाई व्यवस्थित र पारदर्शी बनाउने उद्देश्य राखेको छ, र यस ऐनले स्पष्ट रूपमा कसले धितोपत्रको कारोबार गर्न पाउनेछ भन्ने व्यवस्था गरेको छ। यस ऐनको उल्लंघन गर्ने जो कोहीलाई पनि कारबाही गरिने प्रावधान छ।
नेपालमा धितोपत्र बजारको नियामक निकायको रूपमा सेबोनले लगानीकर्ताको हितको रक्षा गर्ने र बजारको स्वस्थ विकास सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी पाएको छ। यस सन्दर्भमा, प्रि-आईपीओ सेयरको अनधिकृत बिक्रीलाई नियन्त्रण गर्न सेबोनको यो कदम अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ। यसले बजारमा हुने सम्भावित ठगी र गैरकानुनी गतिविधिहरूलाई रोक्न मद्दत गर्नेछ। यसका साथै, यसले लगानीकर्ताहरूलाई सचेत रहन र केवल आधिकारिक माध्यमबाट मात्र लगानी गर्न प्रोत्साहित गर्नेछ।
प्रि-आईपीओ अनधिकृत कारोबारले लगानीकर्तामाथि पार्ने गम्भीर असर
प्रि-आईपीओ सेयरको कारोबार अनधिकृत माध्यमबाट गर्दा लगानीकर्ताहरू ठगिने सम्भावना अत्यधिक हुन्छ। कम्पनीले वास्तवमै आईपीओ जारी गर्नेछ वा ग्यारेन्टी केही नहुने भएकाले लगानीकर्ताले आफ्नो रकम गुमाउन सक्छन्। यस्तो कारोबारमा पारदर्शिताको अभाव हुने र कुनै पनि कानुनी उपचार नहुने भएकाले लगानीकर्ता सचेत हुनुपर्ने सेबोनले जनाएको छ। उदाहरणका लागि, यदि कसैले कुनै कम्पनीको प्रि-आईपीओ सेयरको लागि रकम भुक्तानी गर्यो र पछि त्यो कम्पनीले आईपीओ जारी नै गरेन वा त्यो कम्पनी नै नक्कली निस्कियो भने, लगानीकर्ताले आफ्नो सम्पूर्ण लगानी गुमाउनुपर्ने हुन्छ। नेपालमा सामान्यतया मुद्रास्फीति दर उच्च हुने भएकाले, यसरी गुमेको रकमको मूल्य समयसँगै झनै घट्छ, जसले गर्दा लगानीकर्तालाई दोहोरो घाटा लाग्छ।
यस्ता अनधिकृत कारोबारमा संलग्न व्यक्तिहरूले प्रायः छिटो र सजिलै पैसा कमाउने लोभ देखाएर सर्वसाधारणलाई फसाउने गर्छन्। उनीहरूले ठूलो प्रतिफलको आश्वासन दिएर लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्छन्, तर वास्तविकतामा त्यस्तो कुनै प्रतिफल प्राप्त हुँदैन। यसको विपरीत, लगानीकर्ताले आफ्नो जीवनभरको कमाइ गुमाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। यस प्रकारका ठगीबाट बच्नका लागि लगानीकर्ताहरूले सधैं आधिकारिक स्रोतबाट मात्र जानकारी लिनुपर्छ र कुनै पनि लगानी गर्नुअघि राम्ररी अनुसन्धान गर्नुपर्छ। नेपालमा धितोपत्र बजारको नियमनका लागि सेबोन जस्ता निकाय भए पनि, अनधिकृत कारोबारमा संलग्न व्यक्तिहरूले नयाँ नयाँ तरिका अपनाउने गर्छन्, जसले गर्दा सचेतनाको आवश्यकता अझ बढेको छ।
यसका अतिरिक्त, अनधिकृत कारोबारमा संलग्न व्यक्तिहरूले लगानीकर्ताको व्यक्तिगत र वित्तीय जानकारीको पनि दुरुपयोग गर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। यसले गोपनीयताको उल्लंघन मात्र नभई पहिचान चोरी जस्ता गम्भीर समस्याहरू पनि निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले, लगानीकर्ताहरूले आफ्नो वित्तीय सुरक्षाका लागि सधैं सतर्क रहनुपर्छ र कुनै पनि शंकास्पद प्रस्तावलाई अस्वीकार गर्नुपर्छ।
सेबोनको स्पष्ट निर्देशन र कानुनी चेतावनी
सेबोनले सबैमाझ यो सूचना जारी गर्दै कसैले पनि अनधिकृत रूपमा प्रि-आईपीओ सेयर खरिद-बिक्री नगर्न/नगराउन निर्देशन दिएको छ। यदि कसैले यस्तो कार्य गरेको पाइएमा प्रचलित कानुनबमोजिम कारबाही गरिने चेतावनीसमेत दिइएको छ। बोर्डले लगानीकर्ताहरूलाई कुनै पनि प्रकारको धितोपत्र कारोबार गर्दा नेपाल धितोपत्र बोर्डबाट इजाजतपत्र प्राप्त धितोपत्र दलाल वा अन्य निकायमार्फत मात्र गर्न अनुरोध गरेको छ। यो निर्देशनले स्पष्ट पार्छ कि धितोपत्र बजारमा हुने सबै प्रकारका कारोबारहरू कानुनी दायराभित्र हुनुपर्छ र नियामक निकायको स्वीकृतिमा मात्र गरिनुपर्छ। नेपालमा धितोपत्र कारोबार गर्ने व्यक्ति वा संस्थाले अनिवार्य रूपमा सेबोनबाट लाइसेन्स लिनुपर्ने व्यवस्था छ, र यसको उल्लंघनलाई गम्भीर अपराध मानिन्छ।
यस सन्दर्भमा, सेबोनले धितोपत्र ऐन, २०६३ को दफा ३१ को उपदफा (१) को प्रयोग गरी यस्तो निर्देशन जारी गरेको हो, जसले धितोपत्रको सार्वजनिक निष्कासन तथा धितोपत्र व्यवसायी सम्बन्धी कार्यहरू गर्नका लागि सेबोनबाट अनुमति प्राप्त व्यक्ति वा संस्था मात्र योग्य हुने व्यवस्था गरेको छ। यसको अर्थ हो कि प्रि-आईपीओ सेयरको किनबेच पनि यसै ऐनको परिधिमा आउँछ र यसका लागि सेबोनको स्वीकृति वा इजाजत आवश्यक पर्दछ। अनधिकृत माध्यमबाट गरिने कारोबारहरू यस ऐनको प्रत्यक्ष उल्लंघन हो र यसमा संलग्न हुने जो कोहीलाई पनि कानुनी कारबाहीको सामना गर्नुपर्नेछ। यसबाट लगानीकर्तालाई ठगीबाट बचाउनुका साथै बजारमा निष्पक्षता र पारदर्शिता कायम राख्न मद्दत पुग्नेछ।
यसका अतिरिक्त, सेबोनले लगानीकर्ताहरूलाई सचेत रहन र कुनै पनि शंकास्पद प्रस्ताव वा कारोबारमा संलग्न नहुन आग्रह गरेको छ। यदि कसैलाई यस्ता अनधिकृत कारोबारबारे जानकारी भएमा, उनीहरूले तत्काल सेबोनमा रिपोर्ट गर्न सक्नेछन्। यसले नियामक निकायलाई समयमै कारबाही गर्न र थप क्षति हुनबाट रोक्न सहयोग पुर्याउनेछ।
विशेषज्ञको धारणा: अनधिकृत प्रि-आईपीओ कारोबारका जोखिम
एकजना वरिष्ठ धितोपत्र विश्लेषकका अनुसार, ‘प्रि-आईपीओ सेयरको कारोबारमा ठूलो जोखिम लुकेको हुन्छ। कम्पनी दर्ता नभई वा नियामक निकायबाट स्वीकृति नपाई गरिने यस्ता कारोबार पूर्णतः गैरकानुनी हुन्। लगानीकर्ताहरूले सस्तोमा सेयर पाइने लोभमा नपरी आधिकारिक माध्यमबाट मात्र लगानी गर्नुपर्छ।’ यो भनाइले अनधिकृत प्रि-आईपीओ कारोबारको वास्तविक स्वरूपलाई उजागर गर्दछ। जब कुनै कम्पनीले आफ्नो सेयर सर्वसाधारणलाई बिक्री गर्ने तयारी गर्छ, तब त्यसले धितोपत्र बोर्डबाट आवश्यक स्वीकृति लिनुपर्ने हुन्छ र यस प्रक्रियामा कम्पनीको वित्तीय अवस्था, व्यवस्थापन, र व्यवसाय योजनाको गहन अध्ययन गरिन्छ। यसको विपरीत, अनधिकृत प्रि-आईपीओ कारोबारमा यस्तो कुनै प्रक्रिया हुँदैन, जसले गर्दा लगानीकर्ताको पैसा पूर्ण रूपमा असुरक्षित हुन्छ।
नेपालमा धितोपत्र बजारको इतिहासमा यस्ता धेरै उदाहरणहरू छन् जहाँ लगानीकर्ताहरूले अनधिकृत योजनाहरूमा लगानी गरेर आफ्नो सम्पूर्ण पुँजी गुमाएका छन्। विशेष गरी, जब कुनै कम्पनीको आईपीओ बजारमा धेरै रुचाइएको हुन्छ र यसको मूल्य बढ्ने सम्भावना धेरै हुन्छ, तब केही व्यक्तिहरूले यसको फाइदा उठाउने प्रयास गर्छन्। उनीहरूले लगानीकर्तालाई आईपीओ जारी हुनुअघि नै कम मूल्यमा सेयर दिने प्रलोभन देखाउँछन्, तर यसको पछाडि ठगीको योजना लुकेको हुन्छ। यस प्रकारका कारोबारहरूमा प्रायः ‘पम्प र डम्प’ जस्ता योजनाहरू पनि संलग्न हुन सक्छन्, जहाँ सेयरको कृत्रिम मूल्य बढाइन्छ र पछि ठूलो मात्रामा बिक्री गरेर मुनाफा कमाइन्छ, जसले गर्दा पछि किन्ने लगानीकर्ताहरू ठगिन्छन्।
विश्लेषकहरूले यो पनि जोड दिन्छन् कि लगानीकर्ताहरूले सधैं कम्पनीको विवरणपत्र (Prospectus) ध्यानपूर्वक पढ्नुपर्छ, जुन धितोपत्र बोर्डबाट स्वीकृत हुन्छ। यसमा कम्पनीको बारेमा विस्तृत जानकारी, जोखिमहरू, र आईपीओको सर्तहरू उल्लेख गरिएका हुन्छन्। यदि कुनै कम्पनीले यस्तो विवरणपत्र जारी गर्दैन भने, त्यो नै अनधिकृत कारोबारको संकेत हुन सक्छ। त्यसैले, सचेत लगानीकर्ता बन्नु नै अनधिकृत कारोबारबाट बच्ने सबैभन्दा उत्तम उपाय हो।
सेबोनको आगामी कदम: बजारमा कडा अनुगमन र कारबाही
सेबोनले यस विषयमा थप कडाइका साथ अनुगमन गर्ने जनाएको छ। अनधिकृत माध्यमबाट हुने कारोबारलाई निरुत्साहित गर्न र लगानीकर्ताको हितको रक्षा गर्न बोर्डले आवश्यक कदम चाल्ने स्पष्ट पारेको छ। लगानीकर्ताहरूले पनि आफूलाई कुनै शंकास्पद कारोबारबारे जानकारी भएमा तत्काल बोर्डमा उजुरी दिन सक्नेछन्। यसको अर्थ हो कि सेबोनले अब सक्रिय रूपमा बजारको निगरानी गर्नेछ र अनधिकृत कारोबारमा संलग्न व्यक्ति वा संस्थाहरूलाई पहिचान गरी कारबाही गर्नेछ। यसका लागि, बोर्डले आफ्नो अनुगमन टोलीलाई थप सुदृढ बनाउनुका साथै प्रविधिको प्रयोगमा पनि जोड दिनेछ। सामाजिक सञ्जाल र अन्य अनलाइन प्लेटफर्महरूमा हुने कारोबारहरूको पनि निगरानी गरिनेछ।
यसका अतिरिक्त, सेबोनले लगानीकर्ताहरूलाई सचेतना फैलाउने अभियान पनि चलाउने अपेक्षा गरिएको छ। यसमा विभिन्न माध्यमबाट आईपीओ प्रक्रिया, धितोपत्र बजारका नियमहरू, र अनधिकृत कारोबारबाट कसरी बच्ने भन्ने बारेमा जानकारी दिइनेछ। यस प्रकारका सचेतना कार्यक्रमहरूले सर्वसाधारण लगानीकर्ताहरूलाई सशक्त बनाउन र उनीहरूलाई बजारमा सुरक्षित रूपमा लगानी गर्न मद्दत गर्नेछ। नेपालको पुँजी बजारको विकासका लागि लगानीकर्ताको विश्वास र सुरक्षा सर्वोपरी छ, र सेबोनको यो कदमले सोही दिशामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउनेछ।
भविष्यमा, सेबोनले अनधिकृत कारोबारमा संलग्न व्यक्तिहरूलाई कडा कारबाही गर्नेछ, जसमा जरिवाना, लाइसेन्स रद्द गर्ने, र फौजदारी मुद्दा चलाउने जस्ता कारबाहीहरू समावेश हुन सक्छन्। यसले बजारमा एक कडा सन्देश पठाउनेछ कि अनधिकृत कारोबारलाई कुनै पनि हालतमा स्वीकार गरिनेछैन। यसका साथै, सेबोनले धितोपत्र दलाल र अन्य इजाजतपत्र प्राप्त संस्थाहरूलाई पनि उनीहरूको ग्राहकहरूको कारोबारमाथि निगरानी राख्न र कुनै शंकास्पद गतिविधि देखिएमा रिपोर्ट गर्न निर्देशन दिन सक्छ। यसले समग्र बजारको पारदर्शिता र सुशासनमा सुधार ल्याउनेछ।