काठमाडौंका विभिन्न सुकुम्वासी बस्तीहरू भत्काउने अभियान चलिरहँदा त्यहाँ आश्रित घरपालुवा तथा बेवारिसे जनावरहरूको संरक्षण र स्याहारको काम सुरु भएको छ। प्रधानमन्त्रीको निर्देशनमा डोजर चलिरहँदा बिचल्लीमा परेका कुकुर, गाई, बिरालो लगायतका जनावरहरूलाई उद्धार गरी उचित व्यवस्थापन गर्नका लागि विभिन्न संघसंस्थाहरूले पहल थालेका हुन्। बस्ती खाली गराउने क्रममा २१९ परिवारलाई काठमाडौंको दशरथ रंगशालामा स्थानान्तरण गरिएसँगै उनीहरूका घरपालुवा जनावरको हेरचाहलाई उच्च प्राथमिकता दिइएको छ। यसरी, एकातिर सरकारले अव्यवस्थित बसोबास हटाउने नीतिगत निर्णय कार्यान्वयन गरिरहेको छ भने अर्कोतिर मानवीय र करुणाको भावनाले ओतप्रोत स्वयंसेवी संस्थाहरूले समाजको सबैभन्दा निरीह वर्गका सदस्यहरूको संरक्षणमा जुटेका छन्। यो कार्यले नेपालको सामाजिक र साँस्कृतिक मूल्यमान्यताको एक महत्वपूर्ण पक्षलाई उजागर गरेको छ, जहाँ विपद्को घडीमा मानव मात्र नभई अन्य जीवजन्तुप्रति पनि सहानुभूति राख्ने परम्परा छ।
सुकुम्वासी बस्तीका घरपालुवा जनावरको यसरी हुँदैछ स्याहार
सुकुम्वासी बस्ती हटाउने क्रममा सयौं घरपालुवा तथा सडकमा छाडिएका जनावरहरू अलपत्र परेका थिए। घरको छाना र बासस्थान गुमाएका उनीहरूको खानपान र स्वास्थ्यको चिन्ताले धेरैलाई सताएको थियो। यो समस्यालाई मध्यनजर गर्दै स्नेहा केयर र क्याट (CAT) जस्ता जनावर कल्याणकारी संस्थाहरूले उद्धार कार्य सुरु गरेका हुन्। यी संस्थाहरूले भत्किएका बस्तीहरूमा पुगेर खाना नपाएका, घाइते भएका र बिरामी जनावरहरूको खोजी गरी उनीहरूको उपचार र खानपानको व्यवस्था मिलाएका छन्। विशेषगरी कुकुर र गाईहरूलाई प्राथमिकता दिइएको छ, जसमध्ये धेरैजसो सुत्केरी गाई र तिनका बाच्छाबाच्छी रहेका छन्। नेपालमा, विशेषगरी सहरी क्षेत्रमा, सुकुम्वासी बस्तीहरूमा बसोबास गर्ने परिवारहरूले प्रायः आफ्ना घरपालुवा जनावरहरूलाई परिवारकै सदस्य सरह माया गर्छन्। उनीहरूको जीविकोपार्जनका लागि यी जनावरहरूले कुनै न कुनै रूपमा योगदान पनि दिइरहेका हुन्छन्, जस्तै दूध बेच्ने वा अन्य काममा सघाउने। एकातिर घर भत्किँदाको पीडा र अर्कोतिर घरपालुवा जनावरको भविष्यको चिन्ताले उनीहरूलाई थप तनावमा पारेको थियो। उद्धार टोलीले मात्र खाना र औषधिको व्यवस्थापन मात्र नभई, जनावरहरूलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने काम पनि गरिरहेको छ। यो कार्यले सुकुम्वासी परिवारहरूलाई मात्र होइन, उनीहरूसँग जोडिएका निर्दोष जीवहरूलाई पनि ठूलो राहत दिएको छ।
- भत्किएका सुकुम्वासी बस्तीहरूबाट घरपालुवा तथा बेवारिसे जनावरहरूको उद्धार कार्य सुरु।
- २१९ विस्थापित परिवारका घरपालुवा जनावरको हेरचाहलाई प्राथमिकता।
- स्नेहा केयर र क्याट (CAT) जस्ता संघसंस्थाहरू उद्धार कार्यमा सक्रिय।
- कुकुर, गाई, बिरालो लगायतका जनावरहरूको उपचार र खानपानको व्यवस्थापन।
- रंगशालामा सारिएका परिवारका जनावरहरूको विशेष स्याहार।
मानवीय संवेदनाको अनुपम उदाहरण
यसरी डोजर चलेर घरबास गुमाएका सुकुम्वासीहरूको मात्र होइन, उनीहरूसँगै वर्षौंदेखि बाँचिरहेका घरपालुवा जनावरहरूको पनि उद्धार हुनुले नेपाली समाजमा बढ्दै गएको मानवीय संवेदनशीलतालाई देखाउँछ। जुन घरमा मानिसहरूका लागि खानाको जोहो गर्न मुस्किल छ, त्यही घरमा जनावरहरूको लागि खाना र औषधिको व्यवस्था गर्नु सामान्य कुरा होइन। स्नेहा केयरकी संस्थापक सदस्यले जनाए अनुसार, उद्धार गरिएका जनावरहरूमध्ये धेरैजसो कुपोषण र विभिन्न रोगबाट पीडित छन्। उनीहरूलाई तत्काल उपचार र पौष्टिक आहारको आवश्यकता छ। रंगशालामा सारिएका परिवारका सदस्यहरूले पनि आफ्ना घरपालुवा जनावरहरूको चिन्ता व्यक्त गरिरहेका थिए, जसलाई सम्बोधन गर्नका लागि यो पहल गरिएको हो। नेपालमा, विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकामा, अव्यवस्थित बसोबास र सहरीकरणका कारण सुकुम्वासी समस्या एक पुरानो र जटिल मुद्दा हो। यस सन्दर्भमा, सरकारले विभिन्न समयमा सुकुम्वासी बस्ती हटाउने अभियान चलाएको छ, जसले गर्दा हजारौं परिवार विस्थापित हुने गरेका छन्। यस्तो अवस्थामा, उनीहरूका घरपालुवा जनावरहरूको हेरचाहको विषयलाई प्राथमिकता दिनुले समाजको समतामुलक र करुणामय चरित्रलाई दर्शाउँछ। यो कार्यले विगतका यस्ता अभियानहरूमा देखिएका केही कमीकमजोरीहरूलाई पनि सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेको छ, जहाँ प्रायः मानव अधिकारको मात्र कुरा हुन्थ्यो।
यस कार्यले सुकुम्वासीहरूलाई मात्र होइन, उनीहरूसँग भावनात्मक रूपमा जोडिएका जनावरहरूलाई पनि राहत मिलेको छ। घर भत्किएपछि कतिपय जनावरहरू त मालिक कहाँ छन् पत्ता नलागेर भुक्दै, रुँदै भौंतारिरहेका थिए। उद्धारकर्ताहरूले उनीहरूलाई समातेर सुरक्षित स्थानमा पुर्याएका छन्। जनावरहरूको उद्धारका लागि स्थानीय सरकार र प्रहरी प्रशासनको पनि सहयोग रहेको छ। उनीहरूले बस्ती हटाउने क्रममा जनावरहरूलाई कुनै हानि नपुगोस् भन्नका लागि विशेष ध्यान दिएका थिए। यसरी, सरकारी निकाय र गैरसरकारी संस्थाको सहकार्यमा सम्पन्न भएको यो अभियानले नागरिक समाजको सक्रियता र सरकारी प्रतिबद्धताको महत्वलाई पनि उजागर गरेको छ। नेपालको कानुनले पनि जनावरहरूको संरक्षण र उनीहरूमाथि हुने क्रूरतालाई रोक्न व्यवस्था गरेको छ, यद्यपि यसको कार्यान्वयन सधैं प्रभावकारी नहुन सक्छ। यस सन्दर्भमा, स्वयंसेवी संस्थाहरूले गरेको यो कार्यले कानुनको भावनालाई व्यवहारमा उतार्न मद्दत गरेको छ।
सुकुम्वासीका घरपालुवा जनावरको भविष्यको बाटो
उद्धार गरिएका जनावरहरूलाई तत्कालका लागि रंगशाला नजिकैको सुरक्षित स्थानमा राखिएको छ। उनीहरूको स्वास्थ्य अवस्था सुधार भएपछि र सुकुम्वासीहरूको बसोबासको उचित व्यवस्था भएपछि उनीहरूलाई पुनः मालिकको जिम्मा लगाइनेछ। यदि मालिकहरूले जनावरहरूलाई लैजान नसकेमा वा उनीहरू बेवारिसे नै रहेमा, संघसंस्थाहरूले उनीहरूको दीर्घकालीन स्याहारको व्यवस्था गर्नेछन्। यसका लागि आवश्यक पर्ने सहयोग संकलन गर्नका लागि पनि विभिन्न माध्यमबाट अपिल गरिएको छ। यो अभियानले जनावरहरूप्रतिको हाम्रो जिम्मेवारीलाई मात्र होइन, समाजका विपन्न वर्ग र उनीहरूका साथी जनावरहरूप्रति हाम्रो दायित्वलाई पनि झल्काएको छ। नेपालमा, घरपालुवा जनावरहरू, विशेषगरी कुकुर र गाईहरू, नेपाली समाजको अभिन्न अंग हुन्। उनीहरूलाई परिवारको सदस्य मानिन्छ र उनीहरूको हेरचाहलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ। यसरी, सुकुम्वासी बस्तीका घरपालुवा जनावरहरूको उद्धार र स्याहारको यो कार्यले नेपाली समाजको यो परम्परागत मूल्यलाई थप बलियो बनाएको छ। यसले भविष्यमा यस्ता विपद्को अवस्थामा जनावरहरूको संरक्षणका लागि थप नीतिगत र व्यावहारिक पहल गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई पनि औंल्याएको छ।
यस अभियानको सफलताले भविष्यमा यस प्रकारका घटनाहरूमा कसरी उद्धार र व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ भन्ने बारेमा एक महत्वपूर्ण पाठ सिकाएको छ। सुकुम्वासीहरूको पुनःस्थापना प्रक्रियामा उनीहरूका घरपालुवा जनावरहरूको व्यवस्थापनलाई पनि समावेश गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस भएको छ। यसका लागि सरकारी निकाय, स्थानीय तह र गैरसरकारी संस्थाहरूबीच थप समन्वय र सहकार्य आवश्यक छ। यसरी, यो घटनाले केवल तत्कालको समस्या समाधान मात्र नभई, भविष्यका लागि एक दिगो समाधानको मार्ग पनि प्रशस्त गरेको छ। यो कार्यले नेपालमा जनावर अधिकार र संरक्षणको क्षेत्रमा थप जनचेतना फैलाउन र यस क्षेत्रमा कार्यरत संघसंस्थाहरूलाई प्रोत्साहन दिनमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसरी, यो सानो प्रयासले ठूलो मानवीय र सामाजिक सन्देश दिएको छ।
