तनहुँमा निर्माणाधीन १४० मेगावाट क्षमताको तनहुँ जलविद्युत् आयोजनाको कुल निर्माण कार्यमध्ये हालसम्म ७५ प्रतिशत प्रगति भएको छ। आयोजनाको तीनवटै प्याकेजमा काम तीव्र गतिमा अघि बढेको छ। यो आयोजना नेपालको ऊर्जा क्षेत्रको विकासमा एउटा महत्वपूर्ण कोसेढुङ्गा साबित हुने अपेक्षा गरिएको छ, जसले देशको ऊर्जा सुरक्षालाई सुदृढ पार्नुका साथै आर्थिक विकासमा पनि टेवा पुर्याउनेछ। यसको निर्माण सम्पन्न भएपछि देशको कुल विद्युत् उत्पादन क्षमतामा उल्लेखनीय वृद्धि हुनेछ, जसले गर्दा आयातित ऊर्जामाथिको निर्भरता घट्नेछ। यस आयोजनाले गण्डकी प्रदेशलाई ऊर्जा हबको रूपमा स्थापित गर्नमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।
तनहुँ जलविद्युत् आयोजना निर्माणको अन्तिम चरणमा
ऋषिङ गाउँपालिका–१ झापुटारमा निर्माणाधीन यस आयोजनाको प्याकेज १ अन्तर्गत बाँधलगायतका संरचना (हेडवक्र्स) निर्माणको काम अन्तिम चरणमा छ। यसैगरी, प्याकेज २ अन्तर्गत मुख्य सुरुङ, विद्युत्गृह तथा सम्बन्धित उपकरण जडानको काम पनि द्रुत गतिमा भइरहेको छ। प्याकेज ३ अन्तर्गत प्रसारण लाइन निर्माणको काम पनि ७५ प्रतिशत सकिएको छ। यी तीनवटै प्याकेजमा भइरहेको प्रगतिले आयोजना निर्धारित समयमा सम्पन्न हुने आशा जगाएको छ। यस आयोजनाको निर्माणमा विभिन्न प्राविधिक चुनौतीहरूलाई पार गर्दै अघि बढिरहेको छ, जसले नेपाली इन्जिनियरिङ र निर्माण क्षमताको पनि प्रदर्शन गरिरहेको छ। यसको सफल कार्यान्वयनले भविष्यमा ठूला जलविद्युत् आयोजनाहरूको निर्माणका लागि एक सबल उदाहरण प्रस्तुत गर्नेछ।
- बाँध (Headworks) निर्माण: प्याकेज १ मा पर्ने बाँध र त्यससँग सम्बन्धित संरचनाहरूको निर्माण कार्य लगभग अन्तिम चरणमा छ। यसमा नदीको पानीलाई नियन्त्रण गरी सुरुङमा पठाउने प्रणालीको विकास गरिएको छ, जुन जलविद्युत् उत्पादनको लागि अत्यावश्यक हो। यसको निर्माणले स्थानीय भूभागको संरक्षणमा पनि योगदान पुर्याउनेछ।
- मुख्य सुरुङ र विद्युत्गृह: प्याकेज २ अन्तर्गतको मुख्य सुरुङ खन्ने र त्यसभित्रका संरचना निर्माणका साथै विद्युत्गृह निर्माण र उपकरण जडानको काम भइरहेको छ। यो सुरुङले पानीलाई उच्च चापसहित टर्बाइनसम्म पुर्याउनेछ, जसबाट विद्युत् उत्पादन हुनेछ। विद्युत्गृहमा जडान गरिने टर्बाइन र जेनेरेटरहरू आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी तयार पारिएका छन्।
- प्रसारण लाइन: प्याकेज ३ अन्तर्गत दमौलीबाट भरतपुरसम्मको २२० केभी प्रसारण लाइन निर्माणको काम पनि ७५ प्रतिशत सकिएको छ। यो प्रसारण लाइनले उत्पादन भएको विद्युत्लाई राष्ट्रिय ग्रिडमा जोड्नेछ र देशका विभिन्न भागमा वितरण गर्न सहज बनाउनेछ। यसको निर्माणले ऊर्जा वितरण सञ्जाललाई मजबुत बनाउनेछ।
आयोजनाको आर्थिक तथा प्राविधिक पक्ष र नेपालको ऊर्जा सुरक्षा
कुल १ अर्ब ३० करोड अमेरिकी डलर लागत अनुमान गरिएको यस आयोजनाको निर्माणका लागि एसियाली विकास बैंक (एडिबी), जापान अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग नियोग (जाइका) र नेपाल सरकारको संयुक्त लगानी रहेको छ। नेपालमा ठूला पूर्वाधार आयोजनाहरूका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग अपरिहार्य रहँदै आएको छ, र यस आयोजनामा एडिबी र जाइकाको सहभागिताले यसको प्राविधिक र वित्तीय विश्वसनीयतालाई थप बलियो बनाएको छ। आयोजना सम्पन्न भएपछि हिउँदमा ४८ मेगावाट र वर्षामा १४० मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। यो मौसमी उत्पादन क्षमताले नेपालको ऊर्जा मिश्रणमा विविधता ल्याउनेछ र ऊर्जाको माग पूरा गर्न मद्दत गर्नेछ। यसले देशको ऊर्जा सुरक्षामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ, जसले गर्दा लोडसेडिङको समस्या कम हुनेछ र औद्योगिक तथा व्यावसायिक गतिविधिहरूलाई टेवा पुग्नेछ। नेपालको संविधानले पनि स्वच्छ ऊर्जाको विकासलाई प्राथमिकता दिएको छ, र यो आयोजना त्यस दिशातर्फको एक महत्वपूर्ण कदम हो।
स्थानीय समुदाय र गण्डकी प्रदेशमा नागरिक जीवनमा पर्ने प्रभाव
आयोजना सम्पन्न भएपश्चात् गण्डकी प्रदेशको आर्थिक विकासले गति लिने अपेक्षा गरिएको छ। यसका साथै, स्थानीय रोजगारीका अवसरहरूमा वृद्धि हुने र ऊर्जा उत्पादनमा आत्मनिर्भरता बढ्नेछ। यस आयोजनाले नेपालको ऊर्जा क्षेत्रमा एक महत्वपूर्ण कोसेढुङ्गा सावित हुनेछ। गण्डकी प्रदेश, जसको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषि र पर्यटनमा आधारित छ, अब ऊर्जा उत्पादनको माध्यमबाट थप आर्थिक विविधीकरणको लाभ उठाउनेछ। स्थानीय बासिन्दाहरूले निर्माण कार्यका क्रममा प्रत्यक्ष रोजगारी पाएका छन् र आयोजना सञ्चालनमा आएपछि पनि विभिन्न सेवा तथा सहायक उद्योगहरूमा रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना हुनेछन्। यसले गर्दा ग्रामीण क्षेत्रको आर्थिक स्तर उकासिनेछ र मानिसहरूको जीवनस्तरमा सुधार आउनेछ। उदाहरणका लागि, स्थानीय युवाहरूले प्राविधिक तालिम प्राप्त गरी आयोजनामा रोजगारी पाउन सक्नेछन्, जसले उनीहरूको भविष्यलाई सुरक्षित गर्नेछ। साथै, सस्तो र विश्वसनीय विद्युत्को उपलब्धताले साना तथा मझौला उद्योगहरूलाई प्रोत्साहन गर्नेछ, जसले समग्र प्रदेशको आर्थिक विकासमा टेवा पुर्याउनेछ। नेपालको ऊर्जा नीतिले पनि विकेन्द्रीकृत ऊर्जा उत्पादनलाई प्रोत्साहन गरेको छ, र यस आयोजनाले त्यसलाई पनि बल पुर्याउनेछ।
आयोजनाको निर्माण कार्य निर्धारित समयमा सम्पन्न गर्नका लागि सबै पक्ष सक्रिय रुपमा लागिपरेका छन्। यसमा निर्माण कम्पनी, परामर्शदाता, नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका अधिकारीहरू र स्थानीय सरकारको समन्वय महत्वपूर्ण छ। विगतमा विभिन्न ठूला आयोजनाहरूमा भएको ढिलाइलाई मध्यनजर गर्दै, यस आयोजनामा समयमै काम सम्पन्न गर्न विशेष जोड दिइएको छ। यसका लागि नियमित अनुगमन र समस्या समाधानका लागि द्रुत प्रक्रिया अपनाइएको छ। नेपालमा जलविद्युत् आयोजनाहरूको निर्माणमा स्थानीय समुदायको सहभागिता र समर्थन पनि महत्वपूर्ण हुन्छ, र यस आयोजनामा पनि स्थानीयहरूको सकारात्मक प्रतिक्रियाले निर्माण कार्यलाई सहज बनाएको छ। यसको सफल समापनले नेपालको ऊर्जा आत्मनिर्भरताको लक्ष्यलाई नजिक ल्याउनेछ र देशलाई आर्थिक रूपमा सबल बनाउन मद्दत गर्नेछ।