अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अक्टोबर ११, २०२६ मा युक्रेन र रुसबीच ‘ऊर्जा युद्धविराम’ घोषणा गरे पनि रुसले युक्रेनका ऊर्जा पूर्वाधारमा आक्रमण जारी राखेको छ, जसप्रति युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोडिमिर जेलेन्स्कीले आश्चर्य व्यक्त गरेका छन्। ट्रम्पको घोषणापछि पनि रुसले किभ र खार्किभसहित युक्रेनका विभिन्न पावर प्लान्टमा आक्रमण गरेको जेलेन्स्कीले जनाएका छन्।
ट्रम्पको घोषणा र पृष्ठभूमि
ट्रम्पले सामाजिक सञ्जाल ट्रुथ सोसियलमा ‘रुस र युक्रेनबीचको युद्धमा ऊर्जा युद्धविराम तत्काल लागू भएको छ’ भन्दै दुवै पक्ष सहमत भएको र यसलाई नतोड्न आग्रह गरेका थिए। यो घोषणा रुसी डिजेलमा अमेरिकी प्रतिबन्धहरू अस्थायी रूपमा खुकुलो पार्ने उनको निर्णयको दुई दिनपछि आएको हो। युरोपेली सहयोगीहरू र किभले यस निर्णयको कडा आलोचना गर्दै यसले रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनलाई थप बल पुग्ने बताएका थिए।
सन् २०२२ मा रुसले युक्रेनमाथि पूर्ण-स्तरीय आक्रमण सुरु गरेदेखि नै रुसले युक्रेनको ऊर्जा पूर्वाधारमा योजनाबद्ध रूपमा आक्रमण गर्दै आएको छ, जसले ऊर्जा र तापको अभाव निम्त्याएको छ। युक्रेनले पनि युद्धको लागि वित्तपोषणको स्रोत मान्दै रुसी तेल रिफाइनरीहरूमा आक्रमण गरेर जवाफ फर्काएको छ। हालसालै, इरानमा ट्रम्पको युद्धले तेलको अभाव र मूल्य वृद्धि निम्त्याएको छ, जसले आगामी महिनाको सुरुमा हुने मध्यावधि चुनावअघि उनको रिपब्लिकन पार्टीका लागि ठूलो चुनौती खडा गरेको छ। ट्रम्पले घरेलु इन्धनको मूल्य घटाउने प्रयास गरिरहेका छन्, किनभने उच्च इन्धन मूल्य र त्यसको परिणामस्वरूप मुद्रास्फीतिले अमेरिकी जनतामा नकारात्मक असर पारेको छ।
जेलेन्स्कीको प्रतिक्रिया र अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन
ट्रम्पको ‘ऊर्जा युद्धविराम’ घोषणाबारे जेलेन्स्कीले सुरुमा आफूलाई ‘समाचार’ भएको बताएका थिए। उनले थप विवरण खोजिरहेको उल्लेख गर्दै रुसले समर्थन गरेमा युक्रेनले युद्धविरामलाई समर्थन गर्ने बताए। तर, ट्रम्पको घोषणापछि पनि रुसले युक्रेनका ऊर्जा पूर्वाधारहरूमा आक्रमण जारी राखेकोमा जेलेन्स्कीले आक्रोश व्यक्त गरे। उनले रुसी ‘शाहिद’ ड्रोनहरूले युक्रेनी आकाश भरिएको बताए।
युक्रेनका प्रमुख पश्चिमी सहयोगीहरू जस्तै बेलायत, फ्रान्स, क्यानडा र युरोपेली आयोगले ट्रम्पको युद्धविराम आह्वानलाई समर्थन गरेका छन्। बेलायतका प्रधानमन्त्री एन्डी बर्नह्यामले आफ्नो देशले ‘तत्काल ऊर्जा युद्धविराम सुरु गर्नुपर्ने ट्रम्पको आह्वानलाई कडा समर्थन गर्ने’ बताएका छन्। यद्यपि, रुसी डिजेल सम्झौताको भने व्यापक आलोचना भएको थियो, जसले ट्रम्प र जेलेन्स्कीबीच तनाव बढाएको छ। जेलेन्स्कीले डिजेल सम्झौतालाई ‘कमजोर निर्णय’ भनेका थिए।
सात अमेरिकी सिनेटरहरू, जसमा चार रिपब्लिकन पनि थिए, ले रुसी डिजेल सम्झौतालाई ‘अवैध’ भन्दै यसको आलोचना गरेका छन्। उनीहरूले कांग्रेसले रुसी ऊर्जा आयातमा स्पष्ट रूपमा प्रतिबन्ध लगाएको कानूनको सीधा विपरीत भएको बताएका छन्। क्यानाडाका प्रधानमन्त्री मार्क कार्नीले पनि डिजेल सम्झौता ‘युक्रेन, क्यानडा र हाम्रा सहयोगीहरूको युरोपमा शान्ति र स्थिरता सिर्जना गर्ने प्रयासको सीधा विपरीत’ भएको बताएका छन्। जर्मनीका विदेशमन्त्री जोहान वाडेफुलले बर्लिनले जेलेन्स्कीलाई ‘पूर्ण रूपमा समर्थन’ गरिरहने बताएका छन्।
नेपालमा ऊर्जा संकटको प्रभाव
युक्रेन युद्ध र मध्यपूर्वको द्वन्द्वका कारण विश्वव्यापी ऊर्जाको मूल्यमा भएको वृद्धिले नेपालजस्ता विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ। विश्व बैंकका अनुसार, मध्यपूर्वको युद्धका कारण २०२६ मा ऊर्जाको मूल्य २४ प्रतिशतले बढ्ने अनुमान गरिएको छ, जुन २०२२ मा रुसले युक्रेनमाथि आक्रमण गरेपछिको उच्च स्तर हो। संयुक्त राष्ट्रसंघ व्यापार तथा विकास (UNCTAD) ले २०२६ मा विश्वव्यापी आर्थिक वृद्धि २.६ प्रतिशतमा झर्ने प्रक्षेपण गरेको छ, जुन गत वर्षको २.९ प्रतिशतभन्दा कम हो। यसले मधेस प्रदेश र तराई क्षेत्रका किसानहरूलाई कृषि उत्पादन र ढुवानी लागतमा वृद्धि भई प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ। विश्व बैंकले गरिब मानिसहरू, जसले आफ्नो आम्दानीको सबैभन्दा ठूलो हिस्सा खाना र इन्धनमा खर्च गर्छन्, उनीहरूलाई सबैभन्दा बढी असर पर्ने बताएको छ।
नेपाल सरकारले जनवरी ४, २०२४ मा नेपाली नागरिकहरूलाई रुस वा युक्रेनमा रोजगारीका लागि जान प्रतिबन्ध लगाएको छ। रुसी सेनामा भर्ती भएका नेपाली नागरिकहरूको अवस्था, युक्रेनमा बन्दी बनाइएका नेपाली युद्धबन्दीहरू र प्रभावित परिवारहरूका लागि क्षतिपूर्तिबारे नेपालले रुससँग छलफल गरिरहेको छ। नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयले युक्रेनमा बन्दी बनाइएका नेपालीहरूलाई फिर्ता ल्याउन कूटनीतिक प्रयास सुरु गरेको छ र त्यहाँ रहेका अन्य नेपालीहरूलाई पनि फर्कन आग्रह गरेको छ। नेपाल सरकारका अनुसार, रुसी सेनामा करिब २०० नेपाली कार्यरत छन् र कम्तिमा १३ जनाको युद्ध क्षेत्रमा मृत्यु भएको छ (२०२६ फेब्रुअरीको अनुमान)। मानवअधिकारकर्मीहरूले यो संख्या धेरै कम भएको बताएका छन्। रुसी सेनामा सेवा गर्दा मारिएका नेपालीका परिवारले क्षतिपूर्ति पाइरहेका छन्।
ट्रम्पको जेलेन्स्कीलाई नयाँ राष्ट्रपति खोज्ने सुझाव
ट्रम्पले डिजेल सम्झौताको आलोचना गरेपछि जेलेन्स्कीलाई ‘युद्ध अन्त्य गर्नका लागि युक्रेनलाई नयाँ राष्ट्रपति चाहिएको’ बताएका थिए। यसको जवाफमा जेलेन्स्कीले ‘नेता छनोट गर्ने अधिकार युक्रेनी समाज र जनताको हो’ भनेका थिए। उनले मध्यपूर्वको युद्ध र हर्मुजको जलडमरूमध्य बन्द भएका कारण इन्धनको मूल्य बढेको स्पष्ट पारेका थिए। युक्रेनी संविधानले युद्धकालमा चुनाव गर्न निषेध गरेको छ। यद्यपि, जेलेन्स्कीले रुसले ६० दिनको पूर्ण युद्धविराममा सहमति जनाएमा चुनाव गराउन तयार रहेको बताएका थिए। यसअघि पनि ट्रम्पले जेलेन्स्कीलाई युद्धको बहानामा सत्तामा टिकिरहेको आरोप लगाएका थिए।
आगामी परिदृश्य
रुसले ट्रम्पको ‘ऊर्जा युद्धविराम’ घोषणामा अहिलेसम्म कुनै आधिकारिक टिप्पणी गरेको छैन, जसले यसको वैधता र कार्यान्वयनमा अनिश्चितता बढाएको छ। ट्रम्पले युद्धविरामको बारेमा कुनै विस्तृत जानकारी नदिएकाले यसको प्रकृति र सर्तहरू अस्पष्ट छन्। युक्रेनले रुसी ऊर्जा पूर्वाधारमा आक्रमण नगर्न तयार रहेको बताएको छ, तर रुसबाट पनि यस्तै तत्परताको अपेक्षा गरेको छ। आगामी दिनमा रुसको प्रतिक्रिया र युक्रेनमाथिको आक्रमणको निरन्तरताले यो युद्धविराम कति प्रभावकारी हुन्छ भन्ने स्पष्ट पार्नेछ।
विश्व बैंकले २०२६ मा ब्रेन्ट तेलको मूल्य औसत ८६ डलर प्रति ब्यारेल हुने अनुमान गरेको छ, जुन २०२५ को ६९ डलर प्रति ब्यारेलभन्दा बढी हो। यो अनुमान मध्यपूर्वमा सबैभन्दा तीव्र अवरोध मे महिनामा समाप्त हुने र २०२६ को अन्त्यसम्ममा हर्मुजको जलडमरूमध्यबाट ढुवानी पूर्व-युद्ध स्तरमा फर्कनेछ भन्ने मान्यतामा आधारित छ। यदि शत्रुता बढ्यो वा युद्धबाट आपूर्ति अवरोधहरू अनुमान गरेभन्दा लामो समयसम्म रह्यो भने वस्तुको मूल्य अझ बढ्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा, २०२६ मा ब्रेन्ट तेलको मूल्य ११५ डलर प्रति ब्यारेलसम्म पुग्न सक्छ।
यसअघि: ट्रम्पको युक्रेनमा नयाँ राष्ट्रपति खोज्ने आह्वान: रुसी डिजेल सम्झौताको जेलेन्स्कीद्वारा कडा आलोचना
