नेपालमा सरकार फेरिए, नीतिहरू बदलिए, तर नेपाली युवाको विदेशिने मोह भने उस्तै छ। स्वदेशमा पर्याप्त अवसर नहुँदा र भविष्य असुरक्षित महसुस हुँदा युवाहरू आकर्षक रोजगारीको खोजीमा विदेशी भूमिमा पाइला टेक्ने क्रम रोकिएको छैन। यो क्रमले नेपालको युवा शक्ति र भविष्यमाथि प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ, जसको गहिरो असर देशको आर्थिक विकास र सामाजिक संरचनामा पर्दै आएको छ। प्रत्येक वर्ष हजारौं युवाहरू आफ्नो भविष्य सुरक्षित गर्न विदेश पलायन हुनु, देशको जनशक्ति र क्षमताको ठूलो नोक्सानी हो।
स्वदेशमा अवसरको अभाव: युवा पलायनको मूल कारण
पछिल्लो तथ्यांकले नेपाली युवाको वैदेशिक रोजगारीप्रतिको आकर्षण अझै घटेको छैन भन्ने देखाउँछ। स्वदेशमै रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्ने भन्दै विभिन्न सरकारले नीति तथा कार्यक्रम ल्याए पनि त्यसको प्रभाव युवाहरूको पलायन रोक्न पर्याप्त देखिएको छैन। वैदेशिक रोजगार विभागको तथ्यांकअनुसार गत चैत ११ देखि यस वर्षको वैशाख १३ गतेसम्म मात्रै ६२ हजार २६५ नेपाली रोजगारीका लागि विभिन्न देश पुगेका छन्। यसमा पुरुष ५५ हजार २७२ र महिला ६ हजार ९९३ जना रहेका छन्। यो संख्याले प्रत्येक महिना औसतमा ६० देखि ६५ हजार हाराहारीमा नेपाली रोजगारीका लागि बिदेसिने क्रम जारी रहेको पुष्टि गर्छ, जसले देशको जनशक्तिमा ठूलो कमी ल्याइरहेको छ। नेपालको संविधानले पनि प्रत्येक नागरिकलाई रोजगारीको हक सुनिश्चित गरेको छ, तर व्यवहारमा यो अझै पूर्ण रूपमा लागू हुन सकेको छैन।
किन विदेशिन बाध्य छन् युवा? अवसर र सम्मानको खोजी
नेपाली युवा विदेशिनुको मुख्य कारण स्वदेशमा रोजगारीको अवसरको कमी, न्यून पारिश्रमिक, राजनीतिक अस्थिरता र भविष्यप्रतिको अनिश्चितता हो। दक्ष र अर्धदक्ष दुवै खालका युवाहरू आकर्षक तलब र राम्रो जीवनशैलीको खोजीमा विदेशिने गर्छन्। विशेषगरी प्राविधिक शिक्षा हासिल गरेका युवाहरू पनि स्वदेशमा आफ्नो योग्यताअनुसारको काम र तलब नपाउँदा विदेशिन बाध्य छन्। यसले देशको मेरुदण्ड मानिने युवा जनशक्ति विदेश पलायन हुँदा देशको विकासमा ठूलो धक्का लागेको छ। उदाहरणका लागि, एक सामान्य निर्माण मजदुरले विदेशमा नेपालको तुलनामा तीन गुणा बढी कमाउन सक्छ, जसले गर्दा उसलाई आफ्नो परिवारको राम्रो भविष्य सुनिश्चित गर्न विदेश जानु नै एक मात्र विकल्प लाग्छ। यसरी, दक्ष जनशक्ति बाहिरिँदा स्वदेशमा प्राविधिक क्षेत्रको विकासमा पनि बाधा पुगेको छ।
- गत चैत ११ देखि वैशाख १३ सम्म ६२,२६५ नेपाली रोजगारीका लागि विदेशिए।
- यसमा पुरुष ५५,२७२ र महिला ६,९९३ जना रहेका छन्।
- औसतमा प्रति महिना ६०–६५ हजार नेपाली रोजगारीका लागि बिदेसिने क्रम जारी छ।
- श्रम स्वीकृति लिएर विदेशिनेको संख्या ठूलो छ, जसले देशको अर्थतन्त्रमा रेमिट्यान्सको ठूलो योगदान पुर्याए पनि आन्तरिक उत्पादन र रोजगारीमा नकारात्मक असर पार्छ।
- युवाहरूको विदेश मोहले देशको विकासमा असर परेको छ, किनकि देशको भविष्य निर्माणमा सक्रिय हुनुपर्ने युवाशक्ति बाहिरिँदा नवप्रवर्तन र उद्यमशीलतामा कमी आउँछ।
- नेपालको इतिहासमा पनि वैदेशिक रोजगारी नयाँ होइन, तर पछिल्लो दशकमा यसको दर र परिमाणमा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ।
सरकारको भूमिका र युवाको अपेक्षा: नीति कार्यान्वयनको चुनौती
सरकारले युवालाई स्वदेशमै रोक्नका लागि विभिन्न स्वरोजगारका कार्यक्रम, सिपमूलक तालिम र सहुलियत कर्जाजस्ता योजनाहरू ल्याउने गरेको छ। तर, यी योजनाहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन र पहुँच युवाहरूसम्म पुग्न नसकेको गुनासो छ। युवाहरूलाई विदेशमा जस्तै अवसर र सम्मान स्वदेशमा मिल्ने वातावरण बन्नुपर्ने उनीहरूको अपेक्षा छ। प्रविधिको विकाससँगै विदेशमा बसेर पनि नेपालमा लगानी गर्ने, व्यवसाय गर्ने युवाहरूको संख्या बढेको छ। तर, त्यसका लागि आवश्यक नीतिगत र कानुनी सहजता अझै हुन सकेको छैन। नेपालमा युवाहरूको जनसंख्या झन्डै ४०% छ, जसको क्षमतालाई सही दिशा दिन सकेमा देशले ठूलो फड्को मार्न सक्छ।
प्रविधिको प्रयोग र भविष्यको बाटो: स्वदेशमै अवसर सिर्जनाको सम्भावना
आजको डिजिटल युगमा युवाहरू प्रविधिको प्रयोगमा निकै अगाडि छन्। उनीहरूले विभिन्न अनलाइन प्लेटफर्ममार्फत विदेशमा रोजगारीका अवसर खोज्ने, सिप विकास गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफूलाई प्रस्तुत गर्ने गर्छन्। यसलाई सकारात्मक रूपमा लिँदै सरकारले पनि युवाहरूलाई स्वदेशमै स्वरोजगार र उद्यमशीलतामा लाग्न प्रेरित गर्नुपर्छ। विदेशमा सिकेको सिप र कमाएको पुँजीलाई स्वदेशको विकासमा लगाउन सक्ने वातावरण सिर्जना गरिनुपर्छ। यसका लागि सरकारले युवामैत्री नीतिहरू ल्याउनुका साथै त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा जोड दिनुपर्छ। उदाहरणका लागि, नेपालमा सूचना प्रविधि, पर्यटन, कृषि प्रशोधन र हस्तकला जस्ता क्षेत्रमा पर्याप्त सम्भावना छ, जसलाई डिजिटल माध्यमबाट विश्वभर पुर्याउन सकिन्छ।
आगामी साताहरूमा नेपालमा यसको अर्थ
आगामी साताहरूमा यो युवा पलायनको क्रमले नेपालको अर्थतन्त्र र समाजमा थप दबाब सिर्जना गर्ने सम्भावना छ। सरकारले यसलाई रोक्नका लागि तत्काल ठोस कदम नचालेमा, देशले दक्ष जनशक्तिको अभाव झेल्नुपर्नेछ, जसको प्रत्यक्ष असर उत्पादन, सेवा क्षेत्र र नवप्रवर्तनमा पर्नेछ। यसले गर्दा रेमिट्यान्समाथिको निर्भरता अझ बढ्नेछ, जुन दीर्घकालीन रूपमा देशको आर्थिक स्थायित्वका लागि राम्रो संकेत होइन। यसका साथै, परिवारबाट युवा सदस्यहरूको बिछोडले सामाजिक समस्याहरूलाई पनि बढावा दिन सक्छ।
जबसम्म स्वदेशमा आकर्षक रोजगारी, उचित पारिश्रमिक र सुरक्षित भविष्यको ग्यारेन्टी हुँदैन, तबसम्म युवाहरूको विदेशिने क्रम जारी रहनेछ। यसलाई रोक्नका लागि दीर्घकालीन योजना र त्यसको दृढ कार्यान्वयन अपरिहार्य छ। सरकारले युवाहरूको माग र आवश्यकतालाई बुझेर उनीहरूलाई स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्नुपर्नेछ, ताकि उनीहरूले आफ्नो देशको विकासमा सक्रिय भूमिका खेल्न सकून्।
