काठमाडौंको मुटुमा १५ करोडको सरकारी जग्गा माफियाले कब्जा गरेको खुलासा भएको छ। साँझको खानाको समयमा पनि बच्चा मोबाइलमा व्यस्त रहने र परिवारका सदस्यहरू आफ्नै डिभाइसमा हराउने दृश्य सामान्य बनेको छ। यसले भावनात्मक सम्बन्धमा दूरी बढाएको छ।
बालबालिका बिहानदेखि रातिसम्म मोबाइल, ट्याब्लेट, टेलिभिजन र ल्यापटपमा झुम्मिने गर्छन्। खाना खुवाउन वा बच्चालाई शान्त पार्न स्क्रिनको प्रयोगले उनीहरूको ध्यान, भावना र व्यवहारमा निरन्तर असर पारिरहेको छ।
स्क्रिन र मानसिक स्वास्थ्यको दुष्चक्र
अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले बढी स्क्रिन प्रयोगले बालबालिकामा भावनात्मक समस्या बढाउने देखाएका छन्। भावनात्मक रूपमा असहज वा एक्लो महसुस गर्ने बालबालिका स्क्रिनतर्फ बढी आकर्षित हुन्छन्।
यसले तत्काल राहत दिए पनि मस्तिष्कको ‘रिवार्ड सिस्टम’ सक्रिय भई तत्काल आनन्द खोज्ने बानी बसाल्छ। यसले धैर्य र भावनात्मक सहनशीलता घटाउँछ। यसले निद्रा बिग्रने, चिडचिडापन बढ्ने र सामाजिक दूरी बढ्ने जस्ता समस्या निम्त्याउँछ।
अत्यधिक स्क्रिन प्रयोगले चिन्ता, डिप्रेसन, व्यवहारजन्य समस्या र ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने जस्ता समस्याहरू बढाउँछ। यद्यपि, पारिवारिक वातावरण, निद्राको गुणस्तर र अभिभावकको उपस्थिति जस्ता कुराहरू पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
स्क्रिनले मस्तिष्क र शरीरमा पार्ने असर
लामो समय स्क्रिन प्रयोगले शारीरिक निष्क्रियता बढाउँछ। यसले मनोदशा सन्तुलनमा राख्ने रसायन घटाउँछ र तनाव हार्मोन बढाउँछ। यसले आत्मविश्वास र भावनात्मक स्थिरतामा असर पार्छ।
रातिको समयमा स्क्रिन प्रयोगले निद्रा ढिला गराउँछ र निद्राको गुणस्तर घटाउँछ। स्क्रिनबाट निस्कने नीलो प्रकाशले मेलाटोनिन हर्मोन उत्पादनमा बाधा पुर्याई शरीरको प्राकृतिक निद्रा-चक्रलाई बिगार्छ।
डिजिटल प्लेटफर्महरूको तत्काल ‘रिवार्ड’ दिने ढाँचाले बालबालिकामा धैर्यता र सन्तुष्टिका लागि कुर्ने बानी कम गर्छ। सामाजिक सञ्जालले ‘म पर्याप्त छैन’ भन्ने भावना, शरीरप्रति असन्तुष्टि र सामाजिक चिन्ता बढाउन सक्छ। यसले डिप्रेसनको जोखिम बढाउँछ।
सबै स्क्रिन खराब होइन, सन्तुलन नै मुख्य कुरा
समस्या स्क्रिन आफैँमा नभई यसको मात्रा, समय, उद्देश्य र निर्भरतामा छ। सही प्रयोगले सिकाइ र सिर्जनात्मकतामा सहयोग पुर्याउँछ। तर, जब स्क्रिन भावनात्मक राहतको एकमात्र उपाय बन्छ वा लतजस्तो व्यवहारमा परिणत हुन्छ, तब समस्या सुरु हुन्छ।
बालबालिकाको मस्तिष्क विकासको क्रममा हुने भएकाले उनीहरूलाई आवेग नियन्त्रण र भावना व्यवस्थापन गर्न बाहिरी सहयोग चाहिन्छ। वयस्कको सान्निध्यमा रहेर उनीहरूले यी सीपहरू सिक्न सक्छन्।
उमेरअनुसार अभिभावकका लागि सुझाव
विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ, २०१९) र अमेरिकन एकेडेमी अफ पेडियाट्रिक्स (एएपी, २०१६) का अनुसार, दुई वर्षभन्दा साना बालबालिकालाई स्क्रिन प्रयोग गराउनु हुँदैन।
दुईदेखि चार वर्षका बालबालिकाका लागि दैनिक एक घण्टाभन्दा कम, त्यो पनि अभिभावकको साथमा गुणस्तरीय सामग्री हेर्नुपर्छ। ५ देखि १२ वर्षका बालबालिकाका लागि स्पष्ट समय-सीमा तोक्नुपर्छ। खाना तथा सुत्ने बेलामा स्क्रिन-मुक्त नियम लागू गर्नुपर्छ। किशोरकिशोरीहरूका लागि आत्म-नियन्त्रण सिकाउने, सामाजिक सञ्जालको असरबारे कुराकानी गर्ने र राति डिभाइस कोठाबाहिर राख्ने अभ्यास बसाल्नुपर्छ।
स्क्रिन बन्द गर्दा बच्चाले अत्यधिक रिस देखाउने, निद्रा बिग्रिने, पढाइमा ध्यान घट्ने, मूडमा अस्थिरता जस्ता लक्षणहरू देखिएमा विशेषज्ञको सल्लाह लिनु उचित हुन्छ।
नियन्त्रण होइन, सन्तुलित वातावरण
असली समाधान स्क्रिन हटाउनु नभई बच्चाका लागि सन्तुलित विकासात्मक वातावरण बनाउनु हो। खाना खाने र सुत्नुअघिको स्क्रिन-मुक्त दिनचर्या, स्पष्ट समय-सीमा, खेलकुद र परिवारसँग बिताइने सक्रिय समयले बच्चाको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य स्वस्थ राख्छ।
बच्चाको भावनालाई स्वीकार गर्ने सरल कुराकानी र समझदारीले स्थायी परिवर्तन ल्याउँछ। अभिभावक आफैँले स्क्रिनको प्रयोग कम गरी असल व्यवहारको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
डिजिटल युगमा स्क्रिन जीवनको अनिवार्य हिस्सा बने पनि यसको असन्तुलित प्रयोगले बच्चाको विकसित हुँदै गरेको मस्तिष्कमा गहिरो मनोवैज्ञानिक असर पार्न सक्छ। वैज्ञानिक प्रमाणहरूले स्क्रिन समय, निद्रा, शारीरिक गतिविधि र मानसिक स्वास्थ्यबीच जटिल सम्बन्ध रहेको देखाउँछन्।
