माइतीघर डुबान: इन्जिनियरिङ त्रुटि, अतिक्रमण र जलस्रोत विनाश मुख्य कारण
काठमाडौं । बर्खायाममा माइतीघर मण्डला क्षेत्रमा हुने डुबानको मुख्य कारण पूर्वाधार निर्माणमा भएको प्राविधिक त्रुटि, जल प्रवाह क्षेत्रमा अतिक्रमण र प्राकृतिक जलशोषक क्षेत्रको विनाश रहेको एक अध्ययनले देखाएको छ।
साउन ५ गते काठमाडौँ महानगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोलको नेतृत्वमा भएको अनुगमनपछि राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका उपसचिव रामबहादुर के. सी. को संयोजकत्वमा गठित समितिले तयार पारेको प्रतिवेदनले ढल निकास प्रणालीमा गम्भीर इन्जिनियरिङ त्रुटि औंल्याएको छ।
प्रतिवेदनअनुसार, माइतीघर क्षेत्रमा भित्रिने ९० सेन्टिमिटरको ढल तल्लो भागमा ६० सेन्टिमिटरमा साँघुरिएको छ। यस ‘बोटलनेकिङ’ समस्याले पानीको चाप धान्न नसक्दा सडकमा बाहिरिने गरेको छ।
त्यस्तै, टुकुचा खोलाको सतह बढेको बेला ढलको पानी खोलामा जानुको साटो उल्टै बस्ती र सडकतिर फर्किने (ब्याक फ्लो) समस्याले पनि माइतीघर जलमग्न हुने गरेको छ।
भौतिक पूर्वाधारका अतिरिक्त वातावरणीय र सहरी विकासका कारणहरूलाई पनि प्रतिवेदनले डुबानको प्रमुख कारण मानेको छ। विगतमा खुला रहेका क्षेत्रहरूले प्राकृतिक जलाधारको काम गरी वर्षाको पानी सोस्ने गर्थे। तर, जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौँ र जिल्ला सरकारी वकिलको कार्यालय जस्ता ठूला भवन निर्माण भएपछि जमिन कंक्रिटले ढाकिएकाले पानी सोस्ने प्राकृतिक प्रक्रिया बन्द भएको छ।
अतिक्रमण पनि डुबानको एक जिम्मेवार कारक हो। ढलमाथि व्यक्तिगत र सरकारी भवनका संरचना निर्माणले नियमित सरसफाइमा अवरोध पुर्याएको छ। ढलमा प्लास्टिकजन्य फोहर, बोतल र ढुङ्गा–गिट्टी थुप्रिएर पानीको बहाव रोकिरहेको छ।
तत्काल र दीर्घकालीन समाधानका लागि सुझाव
तत्कालका लागि ढल निकास मार्गका अवरोध हटाउने, म्यानहोलको उचाइ बढाउने र नियमित सरसफाइ गर्ने कार्यलाई प्राथमिकता दिइएको छ।
दीर्घकालीन समाधानका लागि प्रतिवेदनले निम्न सुझाव दिएको छ:
- माइतीघर वा पुरानो स्वास्थ्य मन्त्रालय परिसरको सार्वजनिक जग्गामा पानी भण्डारण ट्याङ्की निर्माण।
- टुकुचा खोलाको निकास विन्दुमा ‘नन रिटर्न भल्भ’ जडान।
- ढल सञ्जालको जीआईएस म्यापिङ।
- क्याचमेन्ट एरियाको आधारमा ढलको क्षमता पुनः डिजाइन।
कार्यन्वयनको अपेक्षा
यस प्रतिवेदनको आधारमा तत्कालका लागि अवरोध हटाउने र सरसफाइ गर्ने कार्य सुरु भइसकेको छ। दीर्घकालीन समाधानका लागि आवश्यक पूर्वाधार निर्माण तथा प्राविधिक कार्यहरूको विस्तृत योजना र बजेट विनियोजनको प्रक्रिया अगाडि बढाइने अपेक्षा गरिएको छ।
