अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण संघ (IUCN) ले अक्टोबर २२, २०२६ मा जारी गरेको नयाँ विश्वव्यापी मूल्याङ्कन अनुसार, विश्वका ९६ प्रतिशत उथले पानीका कोरल चट्टानहरू ‘अति संकटापन्न’ श्रेणीमा परेका छन्, सन् २०७५ सम्ममा पूर्ण लोप हुने जोखिम औँल्याइएको छ। खतरामा परेका वन्यजन्तुहरूको विश्व प्राधिकरण IUCN ले आगामी ५० वर्षभित्र यी पारिस्थितिक प्रणालीहरू ध्वस्त हुने उच्च जोखिम रहेको चेतावनी दिएको छ।
जलवायु परिवर्तनका कारण महासागरहरूको तापक्रम बढ्दै जानु र विरञ्जन (bleaching) घटनाहरूको आवृत्ति तथा तीव्रतामा वृद्धि हुनु यसको मुख्य कारण हो।
जलवायु परिवर्तन र एल निनोको दोहोरो मार
कोरलहरू तापक्रमप्रति संवेदनशील हुन्छन् र मानव-प्रेरित जलवायु परिवर्तनका कारण जोखिममा छन्। IUCN रेड लिस्ट अफ कोरल रीफ इकोसिस्टम मूल्याङ्कनका वैज्ञानिक प्रमुख मिशाल गुडकाका अनुसार, ‘जलवायु परिवर्तनको भविष्यको खतरा गम्भीर छ र यसले यी पारिस्थितिक प्रणालीहरूको अस्तित्वमा धेरै उच्च जोखिम निम्त्याउँछ।’
यस वर्ष ‘सुपर’ एल निनोको उदयले पनि कोरलहरूका लागि थप जोखिम प्रस्तुत गरेको गुडकाले आर्मेनियाको येरेभानमा आयोजित संयुक्त राष्ट्र संघको COP17 जैविक विविधता शिखर सम्मेलनमा बताए। सन् २०२६ अगस्टमा विश्वको औसत सतह वायुको तापक्रम १८५०-१९०० को पूर्व-औद्योगिक स्तरभन्दा १.६५°C माथि थियो, जुन नोभेम्बर २०२५ पछि १.५°C भन्दा माथि पुगेको पहिलो महिना हो।
कोरल चट्टानको महत्व र क्षतिको प्रभाव
कोरल चट्टानहरूलाई ‘समुद्रको वर्षावन’ पनि भनिन्छ किनभने यिनीहरूले विश्वको सबैभन्दा धनी जैविक विविधतालाई समर्थन गर्छन्। यिनीहरूले समुद्री प्रजातिहरूको एक चौथाईलाई आश्रय दिन्छन् र तटीय समुदाय तथा व्यवसायका लागि महत्वपूर्ण स्रोत हुन्। माछा र पर्यटनका लागि महत्वपूर्ण हुनुका साथै यिनीहरूले तटीय क्षय र आँधीबेहरीबाट सुरक्षा प्रदान गर्छन्।
जब रीफ ध्वस्त हुन्छ, कडा कोरलहरू हराउँछन् र तिनीहरूको स्थानमा लेउ, भग्नावशेष तथा स्पन्जहरू आउँछन्। यसले गर्दा रीफले अब स-साना इन्भर्टेब्रेटदेखि ग्रुपरजस्ता रीफ माछासम्मका विविध पारिस्थितिक प्रणालीलाई समर्थन गर्न सक्दैन। IUCN का अनुसार, जलवायु परिवर्तनबाट हुने तापक्रम तनाव विश्वव्यापी रूपमा कोरल रीफको गिरावटको एक मात्र सबैभन्दा सुसंगत खतरा हो।
संरक्षणका लागि तत्काल कदमको आवश्यकता
यस मूल्याङ्कनका लागि IUCN ले संयुक्त राष्ट्र संघको जलवायु विज्ञहरूको प्यानलको ‘मध्यम मार्ग’ परिदृश्य प्रयोग गरेको थियो, जसले सन् २१०० सम्ममा विश्वव्यापी तापक्रम पूर्व-औद्योगिक स्तरभन्दा २.७°C माथि पुग्ने प्रक्षेपण गरेको छ। संयुक्त राष्ट्र संघले हालको विश्वव्यापी उत्सर्जन कटौती प्रतिबद्धताहरू अन्तर्गत यो शताब्दीमा विश्व २.६°C तापक्रम वृद्धिको दिशामा अघि बढिरहेको चेतावनी दिएको छ।
IUCN का महानिर्देशक डा. ग्रेथेल अगुइलरले कोरल चट्टानहरूलाई पुनरुत्थानको अवसर दिन ढिलो भइनसकेको बताएकी छन्। उनले महत्वाकांक्षी उत्सर्जन कटौती, बलियो संरक्षण र पुनर्स्थापना प्रयासहरू, तथा लचिलो तटीय पारिस्थितिक प्रणाली एवं तिनीहरूमा निर्भर समुदायहरूमा निरन्तर लगानी आवश्यक रहेकोमा जोड दिइन्।
कोरल चट्टानहरूलाई पुनरुत्थानको अवसर दिनका लागि जलवायु परिवर्तनलाई सम्बोधन गर्न र महासागरको तापक्रम वृद्धि रोक्न निर्णायक कार्य आवश्यक छ। राष्ट्रिय र स्थानीय अधिकारीहरूले तटीय पानीलाई सफा राखेर तथा माछा मार्ने कार्यलाई दिगो बनाएर कोरल चट्टानहरूलाई बाँच्नको लागि उत्तम अवसर दिनुपर्छ।
