देउवाको राजनीति: सत्ताको केन्द्रदेखि किनारासम्म किन पुगे?

नेपाली कांग्रेसका सभापति तथा पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाको राजनीतिक यात्रा सत्ताको केन्द्रदेखि किनारासम्मको एक जटिल आरोह–अवरोह हो। पटकपटक प्रधानमन्त्री बन्ने अवसर पाएका देउवाको नेतृत्वमा भएका निर्णय र उनी वरपरको राजनीतिक समीकरणले उनको पार्टी र देशको राजनीतिमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। तर, पछिल्लो समयमा उनको राजनीतिक प्रभाव किनारामा धकेलिएको जस्तो देखिएको छ। यस रिपोर्टमा देउवाको राजनीतिक अवतरणको कारणहरूलाई केलाइएको छ, जसले नेपालको प्रजातान्त्रिक राजनीतिमा उनको भूमिका र भविष्यको दिशालाई बुझ्न मद्दत गर्दछ। नेपालको बहुदलीय लोकतन्त्रमा यस्ता उतारचढावहरू सामान्य भए पनि देउवा जस्तो अनुभवी र लामो समयदेखि राजनीतिमा सक्रिय व्यक्तिको प्रभावमा आएको कमीले विशेष महत्व राख्छ।

देउवाको पाँच पटकको प्रधानमन्त्रित्व: कीर्तिमान र चुनौतीहरू

• शेरबहादुर देउवाले पाँच पटक प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हालेका छन्, जुन नेपालको प्रजातान्त्रिक इतिहासमा एक कीर्तिमान हो।
• उनको नेतृत्वमा भएका केही निर्णयहरू विवादित बनेका छन्, जसले उनको राजनीतिक छविलाई प्रभावित पारेको छ।
• पार्टीभित्रको आन्तरिक शक्ति संघर्ष र नयाँ पुस्ताको उदयले देउवाको प्रभावलाई चुनौती दिएको छ।
• गठबन्धनको राजनीतिमा उनको भूमिकाले कहिले शक्ति आर्जन गरायो भने कहिले कमजोर बनायो।
• विगतका केही निर्णयहरूले उनको राजनीतिक यात्रालाई सत्ताको केन्द्रबाट किनारातिर धकेलेको देखिन्छ।

सत्ताको केन्द्रमा देउवा: निर्णय र परिणामको ऐतिहासिक विवेचना

शेरबहादुर देउवाको राजनीतिक जीवन नेपाली कांग्रेसको इतिहाससँगै जोडिएको छ। २०४८ सालदेखि निरन्तर सांसद बन्दै आएका देउवा विभिन्न मन्त्रालयको जिम्मेवारी सम्हाल्दै २०५२ सालमा पहिलोपटक प्रधानमन्त्री बने। त्यसपछि उनी २०५५, २०५८, २०६१ र २०७४ देखि २०७८ सम्म गरी पाँच पटक मुलुकको कार्यकारी प्रमुख बने। प्रधानमन्त्रीका रूपमा उनले गरेका कतिपय निर्णयहरूले दूरगामी प्रभाव पारे। २०५९ सालमा तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्र शाहलाई उनले गरेको ‘संवैधानिक कदम चाल्न’ दिएको साथलाई धेरैले उनको राजनीतिक भूलका रूपमा लिन्छन्। यस कदमले उनको राजनीतिक साख गिरेको र प्रत्यक्ष शासनको बाटो खोलेको आरोप लाग्छ, जसले देशलाई राजनीतिक अस्थिरताको गहिरो खाडलमा धकेलेको थियो। नेपालको संविधानले राजाको भूमिकालाई सीमित गरे पनि त्यो बेलाको राजनीतिक परिस्थितिले यस्ता निर्णयहरूलाई जन्म दिएको थियो।

यसैगरी, २०६१ सालमा राजा ज्ञानेन्द्रले प्रत्यक्ष शासन सुरु गर्दा देउवा प्रधानमन्त्री थिए। त्यसबेला उनलाई राजाको कदममा साथ दिएको आरोप लाग्यो, जसले उनको राजनीतिक यात्रामा ठूलो धक्का लाग्यो। यी घटनाहरूले देउवालाई सत्ताको केन्द्रमा राखे पनि उनको निर्णय क्षमता र दूरदर्शितामाथि प्रश्नचिह्न खडा गर्‍यो। यस्ता घटनाहरूले नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई कमजोर पार्ने प्रयास भएको थियो र यसको असर लामो समयसम्म रह्यो।

पार्टीभित्रको शक्ति संघर्ष र नयाँ पुस्ताको उदय: कांग्रेसको भविष्यको सङ्केत

नेपाली कांग्रेसभित्र देउवा एक शक्तिशाली नेताका रूपमा स्थापित भए पनि पार्टीभित्रैबाट उनलाई चुनौती मिल्दै आएको छ। विशेषगरी, २०७४ सालको आम निर्वाचनमा पार्टीको लज्जास्पद हारपछि देउवाको नेतृत्वमाथि प्रश्न उठ्यो। त्यसपछि पार्टीको १४औं महाधिवेशनमा उनले पुनः सभापतिमा जित हासिल गरे पनि पार्टीभित्रको नयाँ पुस्ता, जसमा डा. शेखर कोइराला जस्ता नेताहरूले उनको एकलौटी पकडलाई कमजोर पार्ने प्रयास गरिरहेका छन्। यसले पार्टीभित्र नयाँ विचार र नेतृत्वको खोजीलाई तीव्र बनाएको छ, जुन कुनै पनि लोकतान्त्रिक पार्टीको लागि स्वस्थ संकेत हो।

पार्टीको आसन्न महाधिवेशन वा आगामी निर्वाचनमा नयाँ नेतृत्व स्थापित हुने सम्भावनाले देउवाको राजनीतिक भविष्य अनिश्चित बनेको छ। पार्टीभित्रको यो आन्तरिक शक्ति संघर्षले उनलाई पार्टीको निर्णय प्रक्रियामा प्रभावकारी भूमिका खेल्नबाट रोकेको छ। नेपालको राजनीतिक इतिहासमा यस्ता पुस्तान्तरणका चरणहरू महत्त्वपूर्ण साबित भएका छन्, जसले पार्टीको दिशा र देशको राजनीतिलाई नयाँ मोड दिएका छन्।

गठबन्धनको राजनीति र देउवाको भूमिका: शक्ति सन्तुलनको खेल

शेरबहादुर देउवा लामो समयदेखि गठबन्धनको राजनीतिमा सक्रिय छन्। उनको नेतृत्वमा बनेका सरकारहरू प्रायः गठबन्धनकै आधारमा टिकेका छन्। २०७४ को निर्वाचनपछि वाम गठबन्धनबाट फुटाएर कांग्रेसलाई सत्तामा ल्याउनु उनको राजनीतिक कौशलको एक उदाहरण थियो। पछि, २०७८ मा केपी शर्मा ओली नेतृत्वको सरकार ढलाएर उनी आफैं प्रधानमन्त्री बने। यसक्रममा उनले विभिन्न दलहरूसँग मिलेर सरकार चलाए। नेपालमा अस्थिर राजनीतिक अवस्थाका कारण गठबन्धन सरकारहरू सामान्यजस्तै बनेका छन्, जहाँ शक्ति सन्तुलन कायम राख्नु नै मुख्य चुनौती हुन्छ।

तर, गठबन्धनको राजनीतिले कहिलेकाहीँ उनलाई फाइदा त कहिलेकाहीँ नोक्सानी पनि गराएको छ। पछिल्लो समयमा गठबन्धनको राजनीतिमा उनको भूमिका कमजोर बन्दै गएको र दलहरूले उनलाई निर्णायकभन्दा बढी सत्ता टिकाउने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्न थालेको देखिन्छ। यसले उनको राजनीतिक प्रभावलाई घटाएको छ। यस प्रकारको राजनीतिक समीकरणले देशको स्थायित्व र नीतिगत निरन्तरतामा पनि प्रश्नचिह्न खडा गर्दछ।

किनारामा धकेलिएको राजनीति: कारण र संकेतहरूको गहिरो विश्लेषण

पछिल्लो समयमा देउवाको राजनीति किनारामा धकेलिएको जस्तो देखिनुमा धेरै कारणहरू छन्। पहिलो, उनको पार्टीभित्रै नयाँ पुस्ताको उदय र उनीहरूले नेतृत्वमा दाबी गर्नु। दोस्रो, विगतका केही विवादास्पद निर्णयहरूले उनको नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाइरहनु। तेस्रो, गठबन्धनको राजनीतिमा उनको भूमिका कमजोर हुनु। चौथो, उमेरको प्रभाव र सक्रिय राजनीतिमा नयाँ पुस्ताको बढ्दो प्रभुत्व। यी सबै कारणहरूले मिलेर देउवाको राजनीतिक प्रभावलाई कम गरिरहेका छन्।

यसले संकेत गर्छ कि देउवाको राजनीतिक यात्रा अब सत्ताको केन्द्रमा रहनेभन्दा पनि पार्टीभित्रको आन्तरिक शक्ति सन्तुलन मिलाउने र नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गर्ने दिशातर्फ बढेको छ। उनको प्रभाव अब विगतको जस्तो निर्णायक नभई सल्लाहकार वा अभिभावकको भूमिकामा सीमित हुन सक्नेछ। नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा यस्ता परिवर्तनहरूले नयाँ नेतृत्वको उदय र पार्टीको वैचारिक दिशामा नयाँ बहसलाई प्रोत्साहन गर्दछ।

जनतामाथि असर: देउवाको राजनीतिक यात्राको नागरिक प्रभाव

देउवाको राजनीतिक यात्राको उतारचढावले नेपाली जनताको जीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। उनको नेतृत्वमा बनेका सरकारहरूले गरेका नीतिगत निर्णयहरूले देशको आर्थिक विकास, सामाजिक न्याय र सुशासनमा असर गर्छ। जब उनी सत्ताको केन्द्रमा रहन्छन्, देशले एक किसिमको दिशा पाउँछ, तर जब उनी किनारामा धकेलिन्छन्, तब नेतृत्वको रिक्तता र नीतिगत अनिश्चितता बढ्ने सम्भावना रहन्छ। विशेषगरी, उनको नेतृत्वमा भएका निर्णयहरूको प्रभाव आम नागरिकको रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र दैनिक जीवनयापनमा पर्ने गर्छ। उदाहरणका लागि, उनी प्रधानमन्त्री हुँदा गरेका विकास निर्माणका योजनाहरूले कतिपय क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्न सघाएका छन् भने कतिपय नीतिगत निर्णयहरूले मुद्रास्फीति वा अन्य आर्थिक चुनौतीहरूलाई प्रभावित पारेका छन्।

आधिकारिक प्रतिक्रिया र पार्टीभित्रको बहस

यस विषयमा नेपाली कांग्रेसका नेता तथा कार्यकर्ताहरूसँग प्रतिक्रिया लिन खोज्दा उनीहरूले देउवा पार्टीका एक स्थापित र अनुभवी नेता भएको र उनको योगदानलाई कम आँक्न नहुने बताए। तर, पार्टीभित्र नयाँ पुस्ताको उदय भइरहेको र नेतृत्व हस्तान्तरणको विषय स्वाभाविक भएको पनि उनीहरूको भनाइ थियो। यसले पार्टीभित्र दुई धारको बहस चलिरहेको संकेत गर्छ: एक, देउवाको अनुभव र नेतृत्वलाई निरन्तरता दिनुपर्ने पक्षमा; र अर्को, नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनुपर्ने पक्षमा। देउवाले भने यस विषयमा कुनै औपचारिक प्रतिक्रिया दिएका छैनन्, जसले उनको आगामी कदमबारे थप अनुमानहरूलाई बल पुर्‍याएको छ।

आगामी साताहरूमा देउवाको राजनीतिक भूमिकाको सम्भावित दिशा

आगामी साताहरूमा शेरबहादुर देउवाको राजनीतिक भूमिका थप निर्णायक नभई पार्टीभित्रको आन्तरिक सन्तुलन कायम राख्ने र नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरणको प्रक्रियालाई सहज बनाउने दिशातर्फ केन्द्रित हुन सक्ने देखिन्छ। उनी पार्टीको अभिभावकको रूपमा रहने वा पार्टीभित्रको गुटगत राजनीतिलाई व्यवस्थापन गर्ने भूमिकामा देखिन सक्छन्। यसले नेपाली कांग्रेसको आन्तरिक लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउनुका साथै पार्टीको आगामी निर्वाचन रणनीतिमा पनि प्रभाव पार्नेछ। साथै, राष्ट्रिय राजनीतिमा उनको अनुभवको प्रयोग सल्लाहकारको रूपमा हुन सक्नेछ, जसले देशको नीति निर्माणमा केही हदसम्म भए पनि योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।