टोखा नगरपालिकाले चालु आर्थिक वर्षदेखि सुरु गरेको ‘बच्चाको खातामा पाँच हजार’ कार्यक्रमले अपेक्षित जनसहभागिता पाउन सकेको छैन। जन्मेका प्रत्येक बच्चाको नाममा पाँच हजार रुपैयाँको बचत खाता खोलिदिने यो महत्वाकांक्षी योजनामा स्थानीय बासिन्दाको चासो कम देखिएको छ। यस कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्य बालबालिकाको भविष्यलाई आर्थिक रूपमा सुरक्षित गर्नु र सानै उमेरदेखि बचत गर्ने बानीको विकास गर्नु हो। यस योजनाले नेपालका अन्य स्थानीय तहहरूका लागि पनि एक अनुकरणीय मोडल बन्न सक्ने सम्भावना बोकेको थियो, तर हालसम्मको अवस्था हेर्दा यसले सोचेअनुरूपको गति लिन सकेको छैन। यसको पछाडि विभिन्न सामाजिक, आर्थिक र सञ्चारसम्बन्धी कारणहरू हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ, जसलाई सम्बोधन गर्न नगरपालिकाले थप प्रयत्न गर्नुपर्ने देखिन्छ।
टोखाको ‘बच्चाको खातामा पाँच हजार’ कार्यक्रम: उद्देश्य र यथार्थको खाडल
नगरपालिकाले बालबालिकाको भविष्य सुरक्षित गर्ने र बचत गर्ने बानीको सुरुवात गर्ने उद्देश्यले यो कार्यक्रम अघि सारेको थियो। जन्मनेबित्तिकै प्रत्येक शिशुको नाममा पाँच हजार रुपैयाँको खाता खोलिदिने र त्यसलाई क्रमशः बढाउँदै लैजाने नगरपालिकाको योजना छ। यो योजनाले विशेषगरी आर्थिक रूपमा विपन्न परिवारका बालबालिकालाई लक्षित गरेको छ, जसलाई भविष्यमा उच्च शिक्षा वा अन्य महत्वपूर्ण आवश्यकताका लागि आर्थिक सहयोग मिल्नेछ। तर, यस कार्यक्रमबारे स्थानीयमाझ पर्याप्त जानकारी नपुगेको वा यसप्रति खासै आकर्षण नभएको कारण अपेक्षा अनुसारको सहभागिता नदेखिएको नगरपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख रनलाल कुलालले बताए। नेपालको संविधानले बालबालिकाको शिक्षा र स्वास्थ्यको अधिकार सुनिश्चित गरेको छ, र यो कार्यक्रम त्यसैको एक व्यावहारिक कार्यान्वयनको रूपमा हेरिएको थियो।
“हामीले यो कार्यक्रमलाई निकै महत्व दिएका छौं, तर स्थानीय स्तरमा यसको प्रभावकारिता बढाउन थप प्रयास गर्नुपर्ने देखिन्छ,” कुलालले भने, “जनचेतनाको कमी वा अन्य प्राथमिकताका कारणले होला, अहिलेसम्म अपेक्षा अनुसारको सहभागिता छैन।” यसको अर्थ, नगरपालिकाले एक राम्रो उद्देश्यका साथ कार्यक्रम सुरु गरे पनि त्यसलाई आम नागरिकसम्म प्रभावकारी ढंगले पुर्याउन नसकेको स्पष्ट हुन्छ। यस प्रकारका सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमहरूलाई सफल बनाउनका लागि सरकारी प्रयासका साथै नागरिकको सक्रिय सहभागिता र विश्वास पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। यसको प्रभावकारिताका लागि सञ्चार माध्यमको प्रयोग, स्थानीय अगुवाहरूको संलग्नता र प्रत्यक्ष जनभेटघाटजस्ता माध्यमहरूलाई थप जोड दिनुपर्ने आवश्यकता छ।
बालबालिकाको भविष्यका लागि लगानी: सहभागीको संख्या निराशाजनक
कार्यक्रम सुरु भएको केही महिना बितिसक्दा पनि सोचेजस्तो संख्यामा बालबालिकाको नाममा खाता खोल्न नसकिएको नगरपालिकाले जनाएको छ। यसले गर्दा नगरपालिकाले बालबालिकाको भविष्यका लागि गरेको लगानीको प्रतिफल कस्तो आउला भन्ने प्रश्न उब्जिएको छ। सरोकारवालाहरूका अनुसार, कार्यक्रम कम चासोको विषय बनेकाले सहभागिता पनि न्यून भएको हो। उदाहरणका लागि, यदि कुनै वडामा जन्मने हरेक बच्चाका लागि यो सुविधा उपलब्ध छ भने, त्यस वडाका कम्तीमा पनि सयौं बालबालिकाको नाममा खाता खोलिनुपर्ने थियो। तर, हालको तथ्यांकले यो संख्या निकै कम रहेको देखाउँछ। यसको प्रत्यक्ष असर बालबालिकाको भविष्यमा पर्नेछ, किनकि उनीहरूले यो आर्थिक अवसरबाट वञ्चित हुनुपर्नेछ। यसका अतिरिक्त, यस कार्यक्रमको असफलताले भविष्यमा यस्तै प्रकृतिका अन्य सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नका लागि पनि चुनौती खडा गर्न सक्छ।
- कार्यक्रमको नाम: ‘बच्चाको खातामा पाँच हजार’
- सञ्चालक: टोखा नगरपालिका
- सुरु भएको आर्थिक वर्ष: चालु आर्थिक वर्ष
- मुख्य उद्देश्य: बालबालिकाको भविष्य सुरक्षित गर्ने, बचतको बानी बसाल्ने
- हालको अवस्था: स्थानीय सहभागिता न्यून
यस कार्यक्रमको न्यून सहभागिताले नेपाली समाजमा बचत संस्कृतिको अभाव र वित्तीय साक्षरताको कमीलाई पनि इंगित गर्दछ। धेरै अभिभावकहरूलाई यस कार्यक्रमको दीर्घकालीन फाइदाबारे स्पष्ट जानकारी नहुन सक्छ, वा उनीहरूलाई दैनिक जीवनयापनका अन्य समस्याहरूले बढी चिन्तित बनाएको हुन सक्छ। नेपालमा विगतमा पनि विभिन्न सरकारी योजनाहरू उचित प्रचारप्रसार र कार्यान्वयनको अभावमा असफल भएका उदाहरणहरू छन्। यस कार्यक्रमको सफलताका लागि नगरपालिकाले समुदायमाझ पुगेर यसका लाभहरू स्पष्ट पार्नुका साथै प्रक्रियालाई पनि सरल बनाउनुपर्ने देखिन्छ।
जनचेतनाको खाँचो: कार्यक्रमको महत्व बुझाउनुपर्ने
नगरपालिकाका अधिकारीहरू स्वयं स्वीकार गर्छन् कि कार्यक्रमलाई सफल बनाउनका लागि अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ। विशेषगरी, यस कार्यक्रमका फाइदाहरू र यसले बालबालिकाको भविष्यमा पार्ने सकारात्मक प्रभावबारे स्थानीय बासिन्दालाई बुझाउनु जरुरी छ। सूचनाको अभाव वा कार्यक्रमको महत्वबारे पूर्ण जानकारी नहुँदा धेरै अभिभावकहरू यसबाट अनभिज्ञ रहेको हुन सक्छ। उदाहरणका लागि, पाँच हजार रुपैयाँको प्रारम्भिक लगानीले बालबालिकाको १८ वर्ष पुग्दा वा उच्च शिक्षा सुरु गर्दा कति ठूलो रकम बन्न सक्छ भन्ने कुराको गणितीय हिसाब देखाएर अभिभावकलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ। यसका साथै, यस कार्यक्रमले बालबालिकालाई सानै उमेरदेखि आर्थिक जिम्मेवारीको महसुस गराउन पनि मद्दत गर्नेछ।
“हामीले यस कार्यक्रमलाई थप प्रभावकारी बनाउनका लागि विभिन्न माध्यमबाट प्रचारप्रसार गर्ने योजना बनाएका छौं,” एक नगरपालिका अधिकारीले बताए, “विद्यालय, स्वास्थ्य चौकी र वडा कार्यालयहरू मार्फत यसको जानकारीलाई व्यापक बनाइनेछ।” यसका लागि स्थानीय रेडियो, पत्रपत्रिका, सामाजिक सञ्जाल र घरदैलो अभियानजस्ता प्रभावकारी माध्यमहरूको प्रयोग गर्नुपर्नेछ। यसका अतिरिक्त, स्थानीय विद्यालयका शिक्षकहरू र स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई यस कार्यक्रमको बारेमा प्रशिक्षित गरेर उनीहरूलाई अभिभावकहरूसँग कुरा गर्न उत्प्रेरित गर्न सकिन्छ। यसले गर्दा कार्यक्रमको पहुँच बढ्नेछ र अधिकभन्दा अधिक मानिसहरू यसबाट लाभान्वित हुनेछन्।
टोखाको भविष्यको लागि नयाँ दिशा: कार्यक्रमको सार्थकता
टोखा नगरपालिकाले सुरु गरेको यो कार्यक्रम बालबालिकाको उज्ज्वल भविष्यका लागि एउटा महत्वपूर्ण कदम हो। तर, यसको सफलताका लागि स्थानीय बासिन्दाको सक्रिय सहभागिता अनिवार्य छ। नगरपालिकाले थप जनचेतनाका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने, कार्यक्रमलाई सरल र पहुँचयोग्य बनाउने तथा स्थानीय अगुवाहरूको सहयोग लिने जस्ता कदम चालेमा यस कार्यक्रमले सार्थकता पाउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। यसका लागि, नगरपालिकाले एक स्पष्ट कार्ययोजना तयार गर्नुपर्नेछ जसमा प्रचारप्रसारका रणनीतिहरू, आवेदन प्रक्रियालाई सरल बनाउने उपायहरू, र कार्यक्रमको नियमित अनुगमन तथा मूल्याङ्कन समावेश हुनेछ। यसका साथै, यस कार्यक्रममा सहभागी भएका बालबालिकाको प्रगतिबारे नियमित रूपमा जानकारी दिने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ, जसले गर्दा अभिभावकहरूमा थप उत्साह आउनेछ।
यस कार्यक्रमको दीर्घकालीन प्रभावकारिताका लागि, नगरपालिकाले यसलाई केवल पाँच हजार रुपैयाँको खाता खोल्ने योजनामा मात्र सीमित नराखी, यसलाई बालबालिकाको वित्तीय शिक्षा र भविष्यको योजना निर्माणसँग जोड्नुपर्छ। यसका लागि, वित्तीय साक्षरतासम्बन्धी कार्यशालाहरू आयोजना गर्ने, बचतको महत्वबारे बालबालिकालाई सिकाउने, र उनीहरूलाई भविष्यमा लगानीका विभिन्न विकल्पहरूबारे जानकारी दिनेजस्ता अतिरिक्त गतिविधिहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यस प्रकारका प्रयासहरूले मात्र ‘बच्चाको खातामा पाँच हजार’ कार्यक्रमलाई साँच्चै नै बालबालिकाको भविष्य निर्माणको एक सशक्त माध्यम बनाउन सक्नेछन्। यसको सफलताले टोखा नगरपालिकालाई नमुनाका रूपमा स्थापित गर्नेछ र अन्य स्थानीय तहहरूलाई पनि यस्तै किसिमका कार्यक्रमहरू सुरु गर्न प्रेरित गर्नेछ।
