दिदीबहिनीहरूले आफ्ना दाजुभाइको सुस्वास्थ्य, दीर्घायु र समृद्धिका लागि कामना गर्दै आज नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहारको मुख्य दिन भाइटीका मनाइरहेका छन्। यमपञ्चकको अन्तिम दिन दाजुभाइले दिदीबहिनीबाट सप्तरङ्गी वा पञ्चरङ्गी टीका ग्रहण गर्ने परम्परा छ।
नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका अध्यक्ष सहप्रा डा पुरुषोत्तम भट्टराईले आज बिहान ११:०७ बजेको साइत भाइटीकाका लागि शुभ रहेको जानकारी दिएका छन्। समितिका अनुसार, सर्वसाधारणले दिनभर टीका लगाउन सक्ने भए पनि राज्यका जिम्मेवार व्यक्तिहरूले भने तोकिएको साइतमै टीका लगाउनुपर्नेछ।
पृष्ठभूमि
- भाइटीका यमपञ्चक अर्थात् तिहारको अन्तिम दिन मनाइन्छ।
- यस पर्वलाई यमद्वितीया पनि भनिन्छ।
- प्रत्येक वर्ष कात्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन भाइटीका मनाइन्छ।
समितिले यस वर्ष भाइटीका लगाइदिने दिदीबहिनीलाई पूर्व फर्कन र टीका लगाइमाग्ने दाजुभाइलाई पश्चिम फर्कन सुझाएको छ। यसो गर्दा वृश्चिक राशिमा रहेका चन्द्रमा दाहिने पर्ने शास्त्रीय मान्यता छ। धर्मशास्त्रविद् प्रा डा रामचन्द्र गौतमले शास्त्रीय मान्यताअनुसार शुभकार्य गर्दा चन्द्रमालाई अगाडि वा दाहिने दिशामा राख्नुपर्ने बताएका छन्।
भाइटीकाको दिनमा दिदीबहिनीहरूले लक्ष्मीपूजाको अवसरमा स्थापना गरेका दियो, कलश र गणेशको पूजा गर्ने गर्छन्। त्यसपछि, मूल थालीमा अष्टदल लेखिएको स्थानमा अष्टचिरञ्जीवी (जसमा मार्कण्डेय, अश्वत्थामा, बलि, व्यास, हनुमान, विभीषण, कृपाचार्य र परशुराम पर्छन्) का साथै चित्रगुप्त, यमराज, यमुना, धर्मराज र गणपत्यादि वनस्पत्यन्त देवताको पूजाआराधना गरिन्छ। दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई तेलको धाराले छेकेर पञ्चरङ्गी वा सप्तरङ्गी टीका लगाइदिने चलन छ।
टीका लगाइसकेपछि दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई मखमली, सयपत्री र गोदावरी लगायत फूलका माला पहिर्याउँछन्। धर्मशास्त्रविद् गौतमका अनुसार, तिहारमा सप्तरङ्गी टीका लगाउने चलन व्यापक भए पनि शास्त्रीय मान्यता अनुसार रातो, सेतो, पहेँलो, हरियो र नीलो गरी पाँच रङको टीका लगाउनुपर्छ। टीका लगाइसकेपछि दिदीबहिनीहरूले दाजुभाइलाई ओखर, कटुस, मरमसला र सेलरोटी जस्ता परिकारहरू दिने गर्छन्।
धार्मिक तथा सामाजिक परम्परा अनुसार, दाजुभाइले पनि आफ्नी दिदीबहिनीलाई उनीहरूको क्षमताअनुसार सौभाग्यका प्रतीकका रूपमा कपडा र दक्षिणा दिएर सम्मान गर्ने चलन छ। पौराणिक कथाअनुसार, यमराजकी बहिनी यमुनाले यस दिन आफ्नो भाइ यमराजलाई टीका लगाएर उनको दीर्घायुको कामना गरेकी थिइन्।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागले नोभेम्बर ९, २०२६ मा दिएको जानकारीअनुसार, काठमाडौंमा आज दिउँसोतिर हल्का वर्षाको सम्भावना छ।
