नेपाल राष्ट्र बैंकले आज (सोमबार) का लागि विदेशी मुद्राको विनिमयदर सार्वजनिक गरेको छ। यसअनुसार, अमेरिकी डलरको विनिमयदर स्थिर रहेको छ भने अस्ट्रेलियन डलर, युरो, पाउन्ड, बहराइन दिनार लगायतका अधिकांश विदेशी मुद्राको भाउ बढेको छ। यसले नेपाली अर्थतन्त्रमा दैनिक कारोबार गर्ने व्यवसायी, विदेश जाने नागरिक र आयात-निर्यातमा संलग्न सबैलाई प्रत्यक्ष असर पार्नेछ। नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशका लागि विदेशी मुद्राको विनिमयदरको उतारचढाव सधैं नै एक संवेदनशील विषय रहँदै आएको छ, जसको प्रभाव समग्र आर्थिक स्थायित्वमा पर्दछ।
अमेरिकी डलर स्थिर, अन्य प्रमुख मुद्रा महँगिए
- अमेरिकी डलर १ को खरिददर १५० रुपैयाँ ५० पैसा र बिक्रीदर १५१ रुपैयाँ १० पैसा रहेको छ।
- यो विनिमयदर हिजो र अस्तीको तुलनामा स्थिर छ, जसले केही हदसम्म व्यवसायीहरूलाई राहत दिएको छ।
- अस्ट्रेलियन डलर, युरो, पाउन्ड, बहराइन दिनार लगायतका मुद्राको विनिमयदर बढेको छ, जसले यी मुद्राहरूमा कारोबार गर्नेहरूका लागि लागत बढाएको छ।
- कुवेती दिनारको विनिमयदर पनि आज स्थिर छ, जुन खाडी मुलुकहरूसँगको कारोबारमा संलग्न नेपालीहरूको लागि एक सकारात्मक पक्ष हो।
- गत चैत १८ गते अमेरिकी डलरको खरिददर १५१ रुपैयाँ ४४ पैसा र बिक्रीदर १५२ रुपैयाँ ०४ पैसा पुगेको थियो, जसले विगतमा डलरको भाउमा आएको उच्च वृद्धिलाई देखाउँछ।
आर्थिक सन्तुलनमा विदेशी मुद्राको भूमिका
विदेशी मुद्राको विनिमयदरमा आएको यो परिवर्तनले नेपालको अर्थतन्त्रमा दैनिक कारोबार गर्ने व्यवसायी र विदेश जाने नागरिकहरूलाई प्रत्यक्ष असर पार्नेछ। अमेरिकी डलरको तुलनामा अन्य प्रमुख मुद्रा बलियो हुनुले आयातित वस्तुहरूको मूल्यमा समेत प्रभाव पार्न सक्नेछ। राष्ट्र बैंकले हरेक दिन सार्वजनिक गर्ने विनिमयदरले अन्तर्राष्ट्रिय बजारको उतारचढावलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ, जुन नेपालको खुला अर्थतन्त्रको एक महत्वपूर्ण विशेषता हो। यस प्रकारको परिवर्तनले नेपालको व्यापार घाटालाई थप बढाउन सक्ने सम्भावना छ, किनकि धेरैजसो आयात डलरमा हुने भए पनि, अन्य मुद्रामा भुक्तानी गर्नुपर्ने अवस्थाले लागत बढाउँछ।
पछिल्लो समय अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अमेरिकी डलरको तुलनामा अन्य मुद्राको माग र आपूर्तिमा आएको परिवर्तनले पनि यसको प्रभाव नेपाली रुपैयाँमा देखिन थालेको छ। विशेषगरी युरोपेली अर्थतन्त्रको सबलता र अष्ट्रेलिया तथा बेलायतको आर्थिक सूचकहरूले त्यहाँका मुद्राहरूको भाउलाई बलियो बनाएको हुन सक्छ। यसले नेपालले ती देशहरूसँग गर्ने व्यापार र रेमिट्यान्स प्रवाहमा समेत अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ। नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चितिको अवस्था र यसको व्यवस्थापनमा पनि यस्ता बाह्य उतारचढावहरूको महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ।
सर्वसाधारणको जीवनमा मुद्राको प्रभाव
अमेरिकी डलरको विनिमयदर स्थिर रहनुले विदेश यात्रा गर्ने वा डलरमा भुक्तानी गर्नुपर्नेहरूका लागि भने राहत मिलेको छ। उदाहरणका लागि, अमेरिका वा अन्य डलर-आधारित मुलुकहरूमा पढ्न जाने विद्यार्थीहरूका लागि शैक्षिक शुल्क र बसोबास खर्चको हिसाब गर्दा यसले केही सहजता ल्याउँछ। तर, युरो, पाउन्ड वा बहराइन दिनारमा कारोबार गर्ने वा ती देशहरूबाट आयात गर्ने व्यवसायीहरूका लागि भने लागत बढ्नेछ। यसको प्रत्यक्ष असर उपभोक्ता मूल्यमा पर्न सक्नेछ, जसले गर्दा दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्यवृद्धि हुन सक्ने सम्भावना छ। उदाहरणका लागि, युरोपबाट आयात हुने कार वा अन्य सामानहरूको मूल्य बढ्न सक्छ, जसको भार अन्ततः उपभोक्ताले नै वहन गर्नुपर्ने हुन्छ।
यसका अतिरिक्त, विदेशमा रहेका नेपालीहरूको रेमिट्यान्स पनि यदि उनीहरूले डलरबाहेक अन्य मुद्रामा पठाउँछन् भने, त्यसको नेपाली रुपैयाँमा मूल्य बढेको देखिनेछ। यसले गर्दा केही हदसम्म रेमिट्यान्स आयमा सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ, जुन नेपाली अर्थतन्त्रको एक महत्वपूर्ण स्रोत हो। यद्यपि, समग्रमा, विदेशी मुद्राको भाउ बढ्नुले आयातमा निर्भर नेपाली अर्थतन्त्रका लागि चुनौती थप्ने गर्दछ।
विज्ञहरूको विश्लेषण: अन्तर्राष्ट्रिय बजारको सङ्केत
अर्थविद् डा. पोषराज पाण्डेका अनुसार, ‘विदेशी मुद्राको विनिमयदरमा हुने दैनिक उतारचढावलाई राष्ट्र बैंकले नजिकबाट नियालिरहेको हुन्छ। अहिले डलर स्थिर रहनु र अन्य मुद्रा महँगिनुले अन्तर्राष्ट्रिय बजारको सन्तुलनलाई देखाउँछ। यसले नेपालको व्यापार घाटा र शोधनान्तर स्थितिलाई समेत प्रभाव पार्न सक्छ।’ पाण्डेले थपे कि नेपालको अर्थतन्त्रको स्थिरता विदेशी मुद्रा सञ्चिति र यसको व्यवस्थापनमा धेरै हदसम्म निर्भर गर्दछ, र यस्ता बाह्य परिवर्तनहरूले राष्ट्र बैंकको नीति निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। नेपालको इतिहासमा, विदेशी मुद्राको सञ्चितिमा आएको कमीले पटक-पटक आर्थिक संकट निम्त्याएको छ, त्यसैले राष्ट्र बैंक सधैं सतर्क रहन्छ।
उनले यो पनि स्पष्ट पारे कि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रमुख अर्थतन्त्रहरूको मौद्रिक नीति, भू-राजनीतिक घटनाक्रम र विश्वव्यापी आर्थिक वृद्धिदर जस्ता कारकहरूले मुद्राको मूल्यलाई प्रभावित गर्दछन्। नेपाल जस्तो सानो र खुला अर्थतन्त्र भएको देशले यी अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावहरूबाट बच्न गाह्रो हुन्छ। यसका लागि नेपालले निर्यात प्रवर्द्धन र आयात प्रतिस्थापनमा जोड दिनुपर्ने आवश्यकता छ, जसले गर्दा विदेशी मुद्राको बाह्य निर्भरता कम हुनेछ।
आगामी दिनमा विनिमयदरको सम्भावित दिशा
राष्ट्र बैंकले आगामी दिनहरूमा पनि विदेशी मुद्राको विनिमयदरलाई नजिकबाट अनुगमन गर्नेछ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारको अवस्था, नेपालको शोधनान्तर स्थिति र विदेशी मुद्रा सञ्चिति जस्ता पक्षहरूलाई ध्यानमा राखेर विनिमयदर निर्धारण गरिनेछ। आगामी दिनमा डलरको तुलनामा अन्य मुद्राको भाउ कस्तो रहन्छ भन्ने कुराले आयात र निर्यात दुवैलाई प्रभावित गर्नेछ। यदि युरो, पाउन्ड जस्ता मुद्रा महँगो नै रहिरहेमा, नेपालको आयात लागत बढ्नेछ, जसको असर मूल्यवृद्धिमा देखिनेछ।
यसैगरी, नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मकता कायम राख्नका लागि पनि मुद्राको स्थिर विनिमयदर महत्वपूर्ण हुन्छ। यदि नेपाली रुपैयाँ कमजोर भयो भने निर्यात सस्तो हुने भए पनि, आयात महँगो हुने भएकाले समग्रमा व्यापार घाटा बढ्ने सम्भावना रहन्छ। यसका लागि राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढाउन र व्यापार घाटा कम गर्नका लागि आवश्यक नीतिगत उपायहरू अपनाउनुपर्ने हुन्छ। यसका साथै, नेपालमा प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी (FDI) लाई आकर्षित गर्ने र पर्यटन क्षेत्रको विकास गर्ने जस्ता दीर्घकालीन उपायहरूले पनि विदेशी मुद्रा आर्जनमा मद्दत पुर्याउँछ।