विसं २०८१ साउनमा चितवनको एक अस्पतालमा गर्भपतन गराउने क्रममा एक महिलाको ज्यान गयो। भरतपुर महानगरपालिका–२६ की ३२ वर्षीया ती महिलाको मृत्युले नेपालमा सुरक्षित गर्भपतन सेवाको पहुँच र गुणस्तरमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। यो घटना एक्लो भने होइन। कोभिड–१९ महामारीका बेला गरिएको लकडाउनको अवधिमा मात्रै १३४ सुत्केरी तथा गर्भवती महिलाले अकालमा ज्यान गुमाएका थिए, जसको मुख्य कारण परिवार नियोजनका साधनको अभाव र कोरोना नियन्त्रणलाई प्राथमिकता दिँदा सुरक्षित गर्भपतन सेवा प्रभावित हुनु थियो। नेपालको संविधानले पनि नागरिकको स्वास्थ्य अधिकार सुनिश्चित गरेको छ, तर यस्ता घटनाले त्यो अधिकारको कार्यान्वयनमा ठूलो चुनौती खडा गरेको छ। हरेक वर्ष हजारौं नेपाली महिला अनपेक्षित गर्भधारणको सामना गर्छन्, र उनीहरूको लागि सुरक्षित गर्भपतन एक जीवनरक्षक सेवा हो, जुन दुर्भाग्यवश सबैको लागि सुलभ छैन।
महामारीले निम्त्याएको संकट र प्रजनन स्वास्थ्यको चुनौती
विक्रम संवत् २०७६ चैत ११ देखि २०७७ साउन ६ सम्मको कोरोना महामारी र त्यसपछिको लकडाउन अवधिमा परिवार नियोजनका साधनको माग पूरा गर्न समस्या देखियो। कोरोना नियन्त्रणलाई उच्च प्राथमिकता दिइएका कारण सुरक्षित गर्भपतन सेवा प्रदान गर्न पनि अप्ठ्यारो भएको थियो। यसको प्रत्यक्ष असर परिवार नियोजनको प्रयोगदरमा पर्यो, जुन ३९ प्रतिशतबाट घटेर ३७ प्रतिशतमा झरेको थियो। यो तथ्यांकले देखाउँछ कि स्वास्थ्य संकटको बेला पनि प्रजनन स्वास्थ्य सेवाको निरन्तरता कति महत्वपूर्ण छ। नेपालमा, जहाँ ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच पहिलेदेखि नै सीमित छ, महामारीले यो समस्यालाई झन् विकराल बनाएको थियो। यसले देखाउँछ कि राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रणाली कति कमजोर छ र संकटकालमा आवश्यक सेवाहरूलाई कसरी निरन्तरता दिन सकिन्छ भन्ने विषयमा पर्याप्त तयारीको अभाव थियो।
महामारीको समयमा मात्रै १३४ सुत्केरी तथा गर्भवती महिलाको मृत्यु हुनु भनेको स्वास्थ्य प्रणालीमा रहेको गम्भीर कमजोरी हो। यसले देखाउँछ कि यस्ता संवेदनशील सेवाहरूलाई संकटकालमा पनि कसरी निरन्तरता दिन सकिन्छ भन्ने विषयमा पर्याप्त तयारीको अभाव थियो। परिवार नियोजनका साधनको अभावले अनपेक्षित गर्भधारण बढेको र त्यसलाई सुरक्षित रूपमा अन्त्य गर्न नसक्दा जोखिम बढेको हुन सक्छ। यसको अर्थ हो कि हजारौं महिलाहरूले असुरक्षित गर्भपतनको बाटो रोज्न बाध्य भएका थिए, जसको परिणाम स्वरूप उनीहरूको स्वास्थ्य र जीवन जोखिममा परेको थियो। यो संख्याले नेपालको स्वास्थ्य सेवाको पहुँचमा रहेको खाडललाई पनि उजागर गर्दछ, जहाँ शहरी क्षेत्रका महिलाहरूको तुलनामा ग्रामीण क्षेत्रका महिलाहरू बढी प्रभावित भएका थिए।
असुरक्षित गर्भपतनका कारणहरू र सेवाको पहुँचमा असमानता
चितवन घटनाले देखाए जस्तै, गर्भपतन गराउने क्रममा महिलाको मृत्यु हुनु भनेको स्वास्थ्य संस्थाको लापरबाही, अपर्याप्त पूर्वाधार, तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीको अभाव वा महिलाहरूले असुरक्षित तरिका अपनाउनु जस्ता कारणहरू हुन सक्छन्। नेपालमा गर्भपतनलाई कानुनी मान्यता दिइएको भए पनि सेवाको गुणस्तर र पहुँच सबै ठाउँमा समान छैन। विशेषगरी ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रका महिलाहरूले सुरक्षित सेवा पाउनबाट वञ्चित हुनुपरेको अवस्था छ। यसको मुख्य कारण स्वास्थ्य केन्द्रहरूको भौतिक दूरी, यातायातको असुविधा, र योग्य स्वास्थ्यकर्मीको कमी हो। धेरै स्थानीय तहहरूमा अझै पनि सुरक्षित गर्भपतन सेवाका लागि आवश्यक पूर्वाधार र जनशक्ति उपलब्ध छैनन्, जसले गर्दा महिलाहरूलाई जिल्ला सदरमुकाम वा शहरहरूमा जान बाध्य पार्छ, जुन उनीहरूको लागि आर्थिक र शारीरिक रूपमा निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छ।
यसका साथै, सामाजिक कलंक र जानकारीको अभावले पनि महिलाहरूलाई सुरक्षित सेवा लिनबाट रोक्न सक्छ। धेरै महिलाहरू लाज वा डरले असुरक्षित वा गैर-पेशेवर व्यक्तिहरूसँग सम्पर्क गर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको ज्यान जोखिममा पर्छ। यसले गर्दा कयौं महिलाले अकालमा ज्यान गुमाउनु परेको छ। नेपालको समाजमा प्रजनन स्वास्थ्यका विषयहरूमा खुलेर कुराकानी गर्न हिचकिचाहट हुने गर्छ, जसले गर्दा महिलाहरूलाई उनीहरूको अधिकार र उपलब्ध सेवाहरूको बारेमा सही जानकारी प्राप्त गर्न गाह्रो हुन्छ। यसका अतिरिक्त, केही स्वास्थ्यकर्मीहरूले पनि महिलाहरूलाई सेवा प्रदान गर्दा नकारात्मक व्यवहार गर्ने गरेको गुनासो आउने गरेको छ, जसले गर्दा महिलाहरू थप हतोत्साहित हुन्छन्।
नागरिकमाथि असर: स्वास्थ्य, आर्थिक र सामाजिक प्रभाव
सुरक्षित गर्भपतन सेवामा पहुँच नहुँदा महिलाहरूको जीवन प्रत्यक्ष रूपमा जोखिममा पर्छ। अनपेक्षित गर्भधारणले उनीहरूको शिक्षा, करिअर र समग्र जीवनशैलीमा नकारात्मक असर पार्छ। यदि गर्भपतन असुरक्षित तरिकाले गराइयो भने, त्यसले गम्भीर स्वास्थ्य जटिलताहरू निम्त्याउन सक्छ, जस्तै अत्यधिक रक्तस्राव, संक्रमण, बाँझोपन वा मृत्यु। यी सबैको अन्तिम भार महिला र उनको परिवारमाथि नै पर्छ। उदाहरणका लागि, एक अविवाहित किशोरी जसले अनपेक्षित गर्भधारण गरिन् र सुरक्षित गर्भपतन सेवा पाउन सकिनन्, उनी असुरक्षित तरिका अपनाउन बाध्य हुन सक्छिन्, जसको परिणाम स्वरूप उनको स्वास्थ्य बिग्रनुका साथै सामाजिक र मानसिक पीडा पनि भोग्नुपर्ने हुन्छ।
यसका अतिरिक्त, यस्ता घटनाहरूले स्वास्थ्य प्रणालीप्रतिको विश्वासलाई कमजोर बनाउँछ। जब नागरिकले आफ्नो स्वास्थ्यको लागि सुरक्षित र भरपर्दो सेवा पाउँदैनन्, तब उनीहरू निराश हुन्छन् र आवश्यक सेवा लिनबाट पछि हट्छन्। यसले समग्र जनस्वास्थ्यमा दीर्घकालीन नकारात्मक प्रभाव पार्छ। यसले राष्ट्रको विकासमा पनि बाधा पुर्याउँछ, किनकि महिलाहरू समाजको महत्वपूर्ण अंग हुन् र उनीहरूको स्वास्थ्य र कल्याण राष्ट्रको समृद्धिसँग जोडिएको छ। जब महिलाहरू असुरक्षित गर्भपतनको सिकार हुन्छन्, उनीहरू उत्पादक कार्यबलबाट बाहिरिन पुग्छन्, जसको असर राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा पनि पर्छ।
भविष्यको बाटो: सेवाको विस्तार र जनचेतनाको आवश्यकता
गर्भपतन गराउने क्रममा महिलाको मृत्यु हुनु वा असुरक्षित गर्भपतनका कारण ज्यान गुमाउनु दुर्भाग्यपूर्ण छ। यसलाई रोक्नका लागि सरकार, स्वास्थ्य संस्था र सरोकारवाला निकायहरूले तत्काल कदम चाल्नुपर्छ। सुरक्षित गर्भपतन सेवालाई देशैभरि सुलभ, सस्तो र गुणस्तरीय बनाउनुपर्छ। स्वास्थ्यकर्मीलाई आवश्यक तालिम र उपकरण उपलब्ध गराउनुपर्छ। साथै, यस विषयमा जनचेतना फैलाउन र सामाजिक कलंक हटाउन पनि जरुरी छ। यसका लागि सरकारले स्वास्थ्य मन्त्रालयमार्फत विशेष कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ, जसमा स्वास्थ्यकर्मीहरूको क्षमता अभिवृद्धि, आवश्यक उपकरणहरूको आपूर्ति, र दूरदराजका क्षेत्रहरूमा मोबाइल स्वास्थ्य सेवाको विस्तार समावेश हुनुपर्छ।
महिलाहरूलाई उनीहरूको प्रजनन स्वास्थ्य अधिकारबारे जानकारी दिनुपर्छ र सुरक्षित सेवा लिनका लागि प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। चितवन घटना जस्ता त्रासदीहरूबाट पाठ सिक्दै, भविष्यमा यस्ता घटना नदोहोरिउन् भन्नका लागि ठोस पहलकदमी आवश्यक छ। यसमा विद्यालय तहदेखि नै यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य शिक्षाको पाठ्यक्रममा समावेश गर्ने, सामुदायिक स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई तालिम दिई उनीहरूलाई परामर्श र सेवा प्रदान गर्न सक्षम बनाउने, र महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरूलाई सक्रिय पार्ने जस्ता उपायहरू अपनाउन सकिन्छ। साथै, गर्भपतन सेवालाई कानुनी र नैतिक रूपमा सुरक्षित बनाउनका लागि विद्यमान कानुनहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन र अनुगमन पनि आवश्यक छ।