काठमाडौं । बजारमा अकस्मात कागतीको मूल्य आकाशिएको छ। आपूर्तिमा आएको भारी कमीका कारण होलसेल मूल्यमै प्रतिकिलो ४५० रुपैयाँ पुगेको छ। यो मूल्य वृद्धिले उपभोक्ताको भान्सा महँगो मात्र बनाएको छैन, व्यवसायीहरूका लागि पनि अनपेक्षित बनेको छ। नेपालको कृषि अर्थतन्त्रमा यस्ता मौसमी उतारचढाव नयाँ भने होइन, तर यसपटकको मूल्य वृद्धिले आपूर्ति शृंखलाको नाजुकतालाई थप उजागर गरेको छ। विगतका वर्षहरूमा पनि विभिन्न तरकारी र फलफूलको मूल्यमा यस्तै अप्रत्याशित वृद्धि देखिँदै आएको छ, जसले गर्दा आम नागरिकको दैनिक जीवनयापनमा कठिनाई थपिएको छ।
कागतीको मूल्य वृद्धि: होलसेलमा ४५० रुपैयाँ प्रतिकिलो
- होलसेल मूल्यमा कागती प्रतिकिलो ४५० रुपैयाँ पुगेको छ।
- खुद्रा बजारमा मूल्य ५०० रुपैयाँभन्दा बढी पुगेको छ।
- आपूर्तिमा आएको कमी मुख्य कारण हो।
- मनसुनी वर्षा र ढुवानीमा समस्याले आपूर्ति प्रभावित भएको छ।
- विगतका वर्षहरूको तुलनामा यो मूल्य ऐतिहासिक रुपमा उच्च हो।
नेपालमा कृषि उत्पादनहरू प्रायः मौसमी हुन्छन् र मौसमको प्रभावले उनीहरूको आपूर्तिमा ठूलो असर पार्छ। यस वर्षको मनसुनी वर्षा र त्यसपछिको अविरल वर्षाले कागतीको उत्पादन क्षेत्रमा गम्भीर क्षति पुर्याएको छ। विशेषगरी तराईका उर्वर भूमिहरू, जहाँ कागतीको प्रमुख उत्पादन हुन्छ, त्यहाँ बाढी र डुबानको समस्याले खेतीपातीमा ठूलो असर पारेको छ। यसले गर्दा उत्पादनको मात्रामा भारी कमी आएको छ, जसको प्रत्यक्ष असर बजार मूल्यमा देखिएको छ। यसरी प्राकृतिक विपत्तिको सामना गर्दा किसानहरूले ठूलो नोक्सानी बेहोर्नु परेको छ, जसको भरपाई गर्न उनीहरूलाई सरकारी सहयोगको पनि आवश्यकता पर्ने गर्दछ।
यसका साथै, बाढी र पहिरोका कारण देशका विभिन्न भागमा सडक सञ्जाल अवरुद्ध भएको छ। यातायातका साधनहरू सहज रूपमा चल्न नसक्दा उत्पादित कागतीलाई खेतबारीबाट बजारसम्म पुर्याउन ठूलो समस्या भएको छ। ढुवानीमा आएको यो अवरोधले गर्दा बजारमा कागतीको आपूर्ति झनै प्रभावित भएको छ, जसले गर्दा मूल्यमा अस्वाभाविक वृद्धि भएको छ। विगतका वर्षहरूमा सामान्यतया प्रतिकिलो ३०० रुपैयाँको हाराहारीमा पाइने कागतीको मूल्य यसपटक ४५० रुपैयाँ पुग्नुले यसको गम्भीरतालाई दर्शाउँछ। यो मूल्य वृद्धि सिजनल प्रभावभन्दा बढी प्राकृतिक विपत्ति र त्यसपछिको ढुवानी अवरोधको परिणाम हो भन्ने व्यवसायीहरूको भनाइ छ।
अकल्पनीय मूल्य वृद्धि: तराईको उत्पादन र ढुवानीमा अवरोध
व्यवसायीहरूका अनुसार, हाल बजारमा कागतीको आपूर्ति निकै कम छ। यसको मुख्य कारण मनसुनी वर्षा र त्यसपछिको अविरल वर्षाले गर्दा उत्पादन क्षेत्रमा परेको असर हो। विशेषगरी तराई क्षेत्रमा उत्पादन हुने कागतीमा यसको प्रभाव बढी देखिएको छ। बाढी र पहिरोका कारण सडक सञ्जाल अवरुद्ध हुँदा ढुवानीमा पनि समस्या आएको छ, जसले गर्दा बजारसम्म आवश्यक मात्रामा कागती पुग्न सकेको छैन। नेपालको संविधानले पनि नागरिकको खाद्य अधिकारलाई सुनिश्चित गरेको छ, र यस्ता अवस्थामा सरकारले बजार अनुगमन गरी मूल्य नियन्त्रणमा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ। तर, भौगोलिक विकटता र कमजोर पूर्वाधारका कारण देशका धेरै भागमा प्रभावकारी अनुगमन पुग्न गाह्रो हुन्छ।
गत हप्तासम्म होलसेलमा प्रतिकिलो ३०० रुपैयाँको हाराहारीमा रहेको कागतीको मूल्य एकाएक बढेर ४५० रुपैयाँ पुग्नुले धेरैलाई आश्चर्यचकित तुल्याएको छ। यसरी मूल्य बढ्नुमा सिजनल प्रभावभन्दा पनि अप्रत्याशित प्राकृतिक विपत्ति र त्यसपछिको ढुवानी अवरोध प्रमुख कारण रहेको व्यवसायीहरू बताउँछन्। नेपालमा कृषिको आधुनिकीकरण र यान्त्रीकरणमा जोड दिनुपर्ने आवश्यकता छ, जसले गर्दा उत्पादन वृद्धि हुनुका साथै मौसमको प्रभावलाई पनि केही हदसम्म कम गर्न सकिन्छ। यद्यपि, सानो आकारका खेत र परम्परागत खेती प्रणालीले यसमा बाधा पुर्याइरहेको छ।
उपभोक्ताको भान्सामाथि मूल्य वृद्धिको प्रहार
कागतीको मूल्यमा भएको यो अप्रत्याशित वृद्धिले आम उपभोक्ताको भान्सामा प्रत्यक्ष असर पारेको छ। दैनिक भान्सामा प्रयोग हुने कागतीको मूल्य अकासिएपछि यसको प्रयोगमा कटौती गर्नुपर्ने बाध्यता उपभोक्तालाई छ। विशेषगरी होटल, रेस्टुरेन्ट र व्यवसायीहरूलाई यसको बढी मार परेको छ। पेय पदार्थ, अचार र अन्य परिकार बनाउन प्रयोग गरिने कागतीको अभाव र उच्च मूल्यले उनीहरूको व्यवसायमा पनि चुनौती थपेको छ। नेपाली समाजमा कागतीलाई स्वास्थ्यवर्धक पेय पदार्थका रूपमा मात्र नभई विभिन्न परिकार र अचार बनाउनका लागि पनि अत्यावश्यक मानिन्छ। यसको मूल्य वृद्धिले गर्दा सामान्य नेपाली परिवारको भान्साको बजेटमा पनि ठूलो असर परेको छ।
खुद्रा बजारमा प्रतिकिलो ४५० रुपैयाँमा बिक्री भइरहेको कागतीको मूल्य ५०० रुपैयाँभन्दा बढी पुग्ने अनुमान गरिएको छ। यसले गर्दा उपभोक्ताहरूले दैनिक उपभोग्य वस्तुमा बढी खर्च गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ। यसको प्रभाव विशेषगरी निम्न र मध्यम वर्गीय परिवारमा बढी पर्ने गर्दछ, जसको आय सीमित हुन्छ। बजारमा यस्ता अत्यावश्यक वस्तुहरूको मूल्यमा हुने अनियन्त्रित वृद्धिले गर्दा सरकारले प्रभावकारी बजार अनुगमन र मूल्य नियन्त्रणका उपायहरू अपनाउनुपर्ने देखिन्छ। यसका साथै, कृषकहरूलाई उचित मूल्य र बजार पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
कृषि अर्थशास्त्रीको विश्लेषण: आपूर्ति शृंखलाको कमजोरी
कृषि बजार विश्लेषकहरूका अनुसार, यो मूल्य वृद्धि अस्थायी भए पनि यसले आपूर्ति व्यवस्थापनमा रहेका कमजोरीलाई उजागर गरेको छ। ‘मनसुनको समयमा यस्तो समस्या आउनु सामान्य भए पनि ढुवानीको प्रभावले मूल्य अझ बढी बढेको हो। सरकारले समयमै कृषिको बीमा र आपतकालीन ढुवानीको व्यवस्था मिलाउन सकेको भए यस्तो अवस्था आउँदैनथ्यो,’ एक कृषि अर्थशास्त्रीले भने। नेपालमा कृषिको बीमाको पहुँच अझै पनि सीमित छ, र धेरै किसानहरूले प्राकृतिक विपत्तिको सामना गर्दा क्षतिपूर्ति पाउँदैनन्। यसले गर्दा उनीहरूको आर्थिक अवस्था झन् कमजोर बन्दै जान्छ।
उनले थपे, ‘आगामी दिनहरूमा उत्पादन बढेसँगै मूल्य केही घट्न सक्ने भए पनि यो सिजनको अन्त्यसम्मै उपभोक्ताले महँगोमै कागती किन्नुपर्ने अवस्था रहन सक्छ।’ यसको अर्थ यो हो कि तत्काल राहत मिल्ने सम्भावना कम छ। सरकारले दीर्घकालीन समाधानका रूपमा कृषि पूर्वाधार विकास, सिँचाइको विस्तार, र उन्नत बीउ तथा प्रविधिको प्रयोगमा जोड दिनुपर्ने हुन्छ। यसले गर्दा उत्पादन वृद्धि हुनुका साथै मौसमको प्रभावलाई पनि केही हदसम्म कम गर्न सकिन्छ।
आगामी दिनहरूमा कागतीको बजार: आशा र चुनौती
आपूर्ति सहज नभएसम्म कागतीको मूल्य उच्च नै रहने अनुमान छ। कृषक र व्यवसायीहरूले उत्पादन क्षेत्रबाट बजारसम्म सामान पुर्याउन सकेमा केही हदसम्म मूल्य नियन्त्रणमा आउन सक्नेछ। यद्यपि, यसका लागि मौसमको साथ र सडक सञ्जालको सहजतामा भर पर्ने देखिन्छ। सरकारले तत्काल कृषकहरूलाई राहत र ढुवानीमा सहजीकरण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। यसको अर्थ यो हो कि सरकारले विशेष पहल गरी अवरुद्ध सडकहरू तत्काल खुलाउनुपर्नेछ र ढुवानीमा लाग्ने अतिरिक्त खर्चमा सहुलियत दिनुपर्नेछ।
यसका साथै, सरकारले कृषकहरूलाई क्षतिपूर्ति र राहत प्याकेज उपलब्ध गराउनुपर्ने हुन्छ ताकि उनीहरूले पुनः खेती गर्न सकुन्। दीर्घकालीन समाधानका लागि, नेपालले कृषि उत्पादनको भण्डारण क्षमता बढाउनुपर्नेछ र देशव्यापी सडक सञ्जाललाई सुदृढ गर्नुपर्नेछ। यसले गर्दा भविष्यमा यस्ता प्राकृतिक विपत्तिको सामना गर्दा आपूर्ति शृंखलामा आउने अवरोधलाई कम गर्न सकिन्छ। यसका साथै, विभिन्न प्रदेशहरूमा कागती जस्ता नगदे बालीको उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्न र किसानहरूलाई प्राविधिक सहयोग प्रदान गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
