सिंजा गाउँपालिका–१, जाँच गाउँकी २८ वर्षीया मानुसी आचार्य अहिले जीवनका कठिन अनुभवसँग जुधिरहेकी छन्। उनी १७ वर्षकै उमेरमा आमा बनिन्। अहिले उनकी ११ वर्षीया छोरी छिन्। २०७० सालको चैतमा भैरव माध्यमिक विद्यालय, नराकोटबाट एसईई परीक्षा दिएकी उनले नतिजा आउनुअघि नै २०७१ वैशाख १९ गते सोही गाउँपालिका–३ नराकोटका एक युवासँग प्रेम विवाह गरिन्। उनका श्रीमान् त्यतिबेला कक्षा ११ मा अध्ययनरत थिए। असारमा नतिजा आयो, मानुसी परीक्षा उत्तीर्ण भइन्, तर जीवनको मोड भने अर्कैतिर गयो। गर्भावस्थासँगै घरमा झगडा सुरु भयो। श्रीमान् रोजगारीका लागि भारत गए। उनी घरमा एक्लै परिन्। १६ वर्षको उमेरमा छोरी जन्माइन्। त्यसपछि उनको पढाइ पनि रोकियो। नेपालको संविधानले विवाहको न्यूनतम उमेर १८ वर्ष तोकेको छ, तर कर्णाली जस्ता दुर्गम क्षेत्रमा यो कानुन कार्यान्वयनमा चुनौती छ। मानुसीको कथाले देखाउँछ कि कसरी कानुनी प्रावधानहरू पनि सामाजिक यथार्थ र आर्थिक दबाबका अगाडि फिक्का हुन सक्छन्। यसले बालविवाहको समस्यालाई केवल कानुनी विषय नभई सामाजिक र आर्थिक विकाससँग जोडिएको गम्भीर मुद्दाका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।
मानुसीको यो कथा कर्णाली प्रदेशमा व्याप्त बालविवाहको कहालीलाग्दो यथार्थको एउटा सानो अंश मात्र हो। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को तथ्यांकअनुसार, कर्णाली प्रदेशमा ४३.६ प्रतिशत किशोरकिशोरी १५ देखि १९ वर्षको उमेर समूहमा हुँदा नै विवाह बन्धनमा बाँधिएका छन्। यो तथ्यांकले कर्णाली प्रदेशलाई बालविवाहको उच्च जोखिममा रहेको देखाउँछ। यो दर राष्ट्रिय औसत २८.९ प्रतिशतभन्दा १५ प्रतिशतले बढी हो, जसले कर्णालीको समस्याको गम्भीरतालाई औंल्याउँछ। नेपालको इतिहासमा बालविवाह प्रथा लामो समयदेखि विद्यमान छ, तर पछिल्ला दशकहरूमा यसलाई न्यूनीकरण गर्न विभिन्न प्रयासहरू भएका छन्। यद्यपि, कर्णाली जस्ता क्षेत्रमा सामाजिक परम्परा, गरिबी र चेतनाको कमीले यो प्रथा अझै जरा गाडेर बसेको छ। यसले गर्दा हजारौं किशोरीहरूको भविष्य बालविवाहको चपेटामा परेको छ, जसको प्रत्यक्ष असर उनीहरूको शिक्षा, स्वास्थ्य र समग्र जीवनस्तरमा पर्दछ।
कर्णालीमा बालविवाह: तथ्यांक र चिन्ताजनक यथार्थ
- कर्णाली प्रदेशमा १५ देखि १९ वर्ष उमेर समूहका ४३.६ प्रतिशत महिलाको विवाह भइसकेको छ, जुन देशकै सबैभन्दा बढी हो।
- यो दर राष्ट्रिय औसत (२८.९ प्रतिशत) भन्दा १५ प्रतिशतले बढी हो, जसले कर्णालीमा बालविवाहको समस्या कति विकराल छ भन्ने देखाउँछ।
- कर्णालीमा १५ वर्षभन्दा कम उमेरमा विवाह गर्नेको दर पनि राष्ट्रिय औसतभन्दा बढी छ, जुन किशोरीहरूको भविष्यका लागि झनै चिन्ताजनक छ।
- सामाजिक परम्परा, गरिबी, चेतनाको कमी, पितृसत्तात्मक सोच र शैक्षिक अवसरको अभाव बालविवाहका मुख्य कारण हुन्।
- बालविवाहले किशोरीहरूको शिक्षामा अवरोध पुर्याई उनीहरूको भविष्यलाई सीमित पार्छ, स्वास्थ्यमा गम्भीर समस्या निम्त्याउँछ र समग्र जीवनस्तरलाई नकारात्मक रूपमा असर पार्छ।
बालविवाहको सामाजिक र आर्थिक जड
कर्णाली प्रदेशको भौगोलिक विकटता, गरिबी र चेतनाको अभावले बालविवाहलाई झन् मलजल गरेको छ। कतिपय समुदायमा छोरीलाई बोझका रूपमा हेरिन्छ र सानैमा बिहे गरिदिए ढुक्क भइन्छ भन्ने सोचाइ अझै विद्यमान छ। अभिभावकहरू छोरीको भविष्यभन्दा तत्कालको सामाजिक दबाब र परम्परालाई बढी महत्व दिन्छन्। यसले गर्दा सानै उमेरका केटीहरूलाई शिक्षाको अवसरबाट वञ्चित गरेर विवाह गरिदिने प्रचलन कायमै छ। कतिपय अवस्थामा भारतसँगको खुला सीमानाका कारण पनि बालविवाहका घटनाहरू बढेको पाइन्छ, जहाँ सस्तो श्रमको खोजीमा वा अन्य सामाजिक कारणले गर्दा विवाहहरू सजिलै हुने गर्छन्। सानै उमेरमा विवाह गर्दा किशोरीहरू शारीरिक र मानसिक रूपमा तयार हुँदैनन्, जसको प्रत्यक्ष असर उनीहरूको स्वास्थ्यमा देखिन्छ। पाठेघरको मुखको क्यान्सर, कुपोषण र प्रसूतिजन्य जटिलताहरू बालविवाह गर्ने किशोरीहरूमा बढी हुने गरेको स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन्, जसले आमा र बच्चा दुवैको जीवन जोखिममा पार्छ।
मानुसीजस्तै धेरै किशोरीहरूको पढाइ बालविवाहका कारण बीचमै छुट्छ। विद्यालय नजाँदा उनीहरूलाई रोजगारीका अवसरहरू पनि सीमित हुन्छन्, जसले उनीहरूको आर्थिक आत्मनिर्भरतामा बाधा पुर्याउँछ। यसले उनीहरूलाई श्रीमान् वा परिवारमाथि बढी निर्भर बनाउँछ, जसले उनीहरूको व्यक्तिगत विकास र स्वतन्त्रतालाई कुण्ठित गर्छ। यसरी बालविवाहले एक पुस्ताको मात्र होइन, आउने पुस्ताको भविष्यलाई पनि अँध्यारो बनाउँछ, किनकि बालविवाह गर्ने आमाहरूबाट जन्मिएका बालबालिकाहरू पनि शिक्षा र स्वास्थ्यको समान अवसरबाट वञ्चित हुन सक्छन्। नेपालको राष्ट्रिय बाल अधिकार ऐन, २०७५ ले बालविवाहलाई फौजदारी कसुर मानेको छ, तर यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन चुनौतीपूर्ण छ।
बालविवाहले निम्त्याउने स्वास्थ्य र मानसिक समस्या
कम उमेरमा गर्भधारण गर्दा किशोरीहरूको शारीरिक विकास पूर्ण नभएकाले विभिन्न स्वास्थ्य जोखिमहरू निम्तिन्छन्। उनीहरूमा उच्च रक्तचाप, एनिमिया (रक्तअल्पता), र समयअगावै सुत्केरी हुने जस्ता समस्या देखिन्छन्, जसले मातृ मृत्युदर बढाउँछ। यसका साथै, मानसिक स्वास्थ्यमा पनि यसको गम्भीर असर पर्छ। कम उमेरमा विवाह र मातृत्वको जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्दा किशोरीहरू तनाव, चिन्ता र अवसादको सिकार हुन्छन्। उनीहरू आफ्नो सपना र आकांक्षा त्याग्न बाध्य हुन्छन्, जसले उनीहरूको समग्र मानसिक स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन नकारात्मक प्रभाव पार्छ। यो अवस्थाले उनीहरूको आत्मसम्मानलाई घटाउँछ र उनीहरूलाई समाजमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुनबाट रोक्छ।
मानुसीको ११ वर्षीया छोरी पनि विद्यालय जान्छिन्। उनी आमाको जस्तो नियति भोग्नु नपरोस् भन्ने चाहना छ मानुसीको। तर, गाउँको परिवेश र चेतनाको स्तर हेर्दा उनको यो चाहना कत्तिको पूरा होला, त्यो भने हेर्न बाँकी छ। शिक्षाको पहुँच र चेतनाको स्तर बढाउन सकेमा मात्र कर्णालीमा बालविवाहको यो कहालीलाग्दो तथ्यांकलाई बदल्न सकिन्छ। सरकारले बालविवाह न्यूनीकरणका लागि विभिन्न नीति तथा कार्यक्रमहरू ल्याए पनि, विशेष गरी कर्णाली जस्ता दुर्गम क्षेत्रमा यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि थप प्रयासहरूको आवश्यकता छ। स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता र सचेतना अभिवृद्धि कार्यक्रमहरूले मात्र यस समस्यालाई दीर्घकालीन रूपमा समाधान गर्न मद्दत पुग्नेछ।
सरकार र विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूले बालविवाहविरुद्ध सचेतना कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएका छन्। तर, ती कार्यक्रमहरू प्रभावकारी रूपमा समुदायसम्म पुग्न नसकेको र परम्परागत सोचाइलाई परिवर्तन गर्न चुनौतीपूर्ण देखिएको छ। यसका लागि कानुनी कारबाहीलाई कडाइका साथ लागू गर्नुका साथै सामाजिक र आर्थिक रूपमा किशोरीहरूलाई सबल बनाउनु आवश्यक छ। किशोरीहरूलाई शिक्षा र सीपमूलक तालिम प्रदान गरेर उनीहरूको आर्थिक आत्मनिर्भरता बढाउनुपर्छ, जसले गर्दा उनीहरूलाई बालविवाहको दबाब कम हुनेछ। यसका अतिरिक्त, स्थानीय सरकारहरूले बालविवाह रोक्नका लागि समुदायस्तरमा अनुगमन र पैरवीलाई पनि सशक्त बनाउनुपर्छ।
आगामी साताहरूमा कर्णालीमा बालविवाहको प्रभाव
आगामी साताहरूमा, कर्णाली प्रदेशमा बालविवाहको समस्याले किशोरीहरूको शिक्षा र स्वास्थ्यमा थप नकारात्मक असर पार्ने सम्भावना छ। राष्ट्रिय जनगणनाको यो तथ्यांक सार्वजनिक भएसँगै यस विषयमा सरकारी र गैरसरकारी क्षेत्रबाट थप दबाब आउने अपेक्षा गरिएको छ। यसले बालविवाह रोक्नका लागि सञ्चालित कार्यक्रमहरूको प्रभावकारिताको समीक्षा र थप प्रभावकारी रणनीतिहरूको तर्जुमा गर्न प्रेरित गर्नेछ। यसका साथै, स्थानीय समुदायहरूमा बालविवाह विरुद्धको चेतना अभिवृद्धि गर्ने प्रयासहरूलाई तीव्रता दिइनेछ। यदि प्रभावकारी कदमहरू चालिएनन् भने, यो समस्याले आगामी दिनहरूमा पनि हजारौं किशोरीहरूको भविष्यलाई अन्धकारमा धकेल्नेछ। यसले गर्दा कर्णाली प्रदेशको समग्र सामाजिक र आर्थिक विकासमा पनि बाधा पुग्नेछ।