सर्लाहीको चुरे भेगमा खानेपानीको चरम अभाव: हिउँदमा मुहान सुक्छ, बर्खामा बाढीले धमिलो पानी

सर्लाहीको चुरेवर्ती क्षेत्रमा पर्ने घारिबथान, परवानीपुर, पत्थरकोट, नारायणखोला र ढुङ्ग्रेखोला जस्ता स्थानका बासिन्दाहरू अहिले पनि खानेपानीको विकराल समस्या भोगिरहेका छन्। हिउँदमा मुहान सुक्ने र बर्खामा बाढीले इन्टेक तथा पाइप बगाउँदा यो भेगमा खानेपानीको अभाव हुने गरेको छ।

लालबन्दी नगरपालिका–१५, भित्रीखोलाका तिलक योञ्जनका लागि खानेपानीको समस्या वर्षौंदेखिको नियति बनेको छ। वर्षापछि खोलाको बाढीले कुवामा बालुवा पसेर धमिलो पानी पिउनुपर्ने बाध्यता सुनाउँदै उनी भन्छन्, ‘हिउँदमा कुवा सुक्छ, बर्खामा बाढी पसेर कुवाको पानी पिउनयोग्य हुँदैन्।चुरे क्षेत्रका धेरैजसो बासिन्दाहरू अहिले पनि कुवा, प्राकृतिक मूल, पाखा र खोलाको पानी प्रयोग गर्न बाध्य छन्।

ईश्वरपुर नगरपालिका–१२, लामीदमारका प्रेमबहादुर बल पनि खानेपानी र सडकको दुःख कहिल्यै नटरेको गुनासो गर्छन्। उनले खोलाको दूषित पानी पिउँदा बारम्बार पानीजन्य सङ्क्रमणको सिकार हुनुपरेको बताए। ‘खोलाको विकट ठाउँ भएकाले खोला, खोल्साको पानी पिउनुको विकल्प छैन्,’ उनले भने, ‘दुषित पानी पिउँदा बारम्बार गाउँले बिरामी परिरहन्छन्।’ खानेपानीका लागि स्थानीयहरू झिसमिसेमै खोलाखोल्सा र कुवामा धाउन बाध्य छन् भने धारामा थोरै पानी आउने ठाउँमा पानीका लागि झै–झगडा समेत हुने गरेको छ।

अलपत्र आयोजना र घट्दो जलस्तरको मार

सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय सरकारले लाखौँ बजेट खर्चिएर सुरु गरेका खानेपानी आयोजनाहरू अलपत्र परेको स्थानीयले गुनासो गरेका छन्। गाउँलेहरूले धेरै ठाउँमा खानेपानी आयोजनाहरू बजेट खर्च गर्ने माध्यम मात्र बनेको आरोप लगाएका छन्। वडा र पालिकाहरूले चुरेभेगका केही ठाउँमा लिफ्टिङ गरी खानेपानी पुर्‍याए पनि धेरै ठाउँमा भौगोलिक विकटताले सुविधा पुग्न सकेको छैन।

यसैबीच, राष्ट्रिय सभाको विकास, आर्थिक मामिला तथा सुशासन समितिको अध्ययनले अगस्ट ३, २०२६ मा मधेश प्रदेशमा भूमिगत जलस्रोतमा आएको तीव्र गिरावटका कारण खानेपानी तथा कृषि क्षेत्रमा गम्भीर चुनौती देखिएको देखाएको छ। अध्ययनअनुसार मधेशका करिब ६० प्रतिशतभन्दा बढी हातेपम्प, इनार र ट्युबवेलबाट पानी आउन छाडेको अवस्था छ। धनुषाको हंसपुर क्षेत्रका करिब ९० प्रतिशत हातेपम्प सुकिसकेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। मधेश प्रदेश सरकारले असार २७, २०८२ मा यसलाई सुक्खाग्रस्त क्षेत्र घोषणा गरी खानेपानी संकट समाधानका लागि सङ्घीय सरकारसँग सहयोग मागेको छ।

यद्यपि, हरिवन नगरपालिका–१ का वडाध्यक्ष टमबहादुर तामाङले भने आफ्नो वडाभित्र यो वर्ष शतप्रतिशत घरधुरीमा खानेपानी सुविधा पुग्ने दाबी गरेका छन्। उनको भनाइमा, निर्वाचित भएदेखि चुरे डाँडापाखाका अधिकांश बस्तीहरूमा पानीका मुहान खोजी लिफ्टिङ प्रविधिबाट खानेपानीका धारा जडान गरिएको छ। वडाध्यक्ष तामाङले हरिवन १ मा यूएनडिपीसहितका विभिन्न निकायबाट बारम्बार बजेट प्राप्त भएकाले खानेपानी सेवा विस्तारमा ठूलो सहयोग पुगेको बताए। तर, हरिवन नगरपालिका–५ का वडाध्यक्ष नागेन्द्र साहले भने खानेपानी आयोजनाका लागि वडाको अगुवाइमा हरेक कार्यालयको ढोका ढोकामा पुगे पनि आश्वासनबाहेक केही नपाएको बताएका छन्।

राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयले अक्टोबर ३१, २०२६ मा सार्वजनिक गरेको ‘नेपालमा खानेपानी तथा सरसफाइको अवस्था’ प्रतिवेदन अनुसार नेपालमा ९० प्रतिशत जनसंख्याको घरपरिसरमै सुधारिएको खानेपानीको पहुँच पुगे पनि सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गरिएको खानेपानी सेवा पाउने जनसंख्या ४७.५ प्रतिशत मात्रै छ। आर्थिक सर्वेक्षण २०८२/८३ अनुसार, चालु आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को फागुनसम्म देशको ९७ प्रतिशत जनसंख्यामा आधारभूत खानेपानी सेवा पुगेको छ भने २९ प्रतिशत जनसंख्यामा सुरक्षित खानेपानी सेवाको पहुँच पुगेको छ।