भारतले सचिव-स्तरका कूटनीतिज्ञ सुधाकर दलेलालाई नेपालका लागि नयाँ राजदूत नियुक्त गरेको छ, जुन सम्भवतः भारतले नेपालमा सचिव-स्तरको कूटनीतिज्ञ पठाएको पहिलो पटक हो। भारतीय विदेश मन्त्रालयले औपचारिक विज्ञप्ति जारी गर्दै उनको नियुक्ति घोषणा गरेको हो। दलेलाले चाँडै नै आफ्नो जिम्मेवारी सम्हाल्नेछन्।
यो नियुक्तिले भारतले परम्परागत रूपमा काठमाडौंमा अतिरिक्त सचिव-स्तरका कूटनीतिज्ञलाई राजदूतको रूपमा पठाउने अभ्यासमा परिवर्तन ल्याएको छ। विदेश सचिवबाहेक मन्त्रालयमा अन्य चार जना सचिवहरू छन्, जसले दलेलाको पदको रणनीतिक महत्वलाई दर्शाउँछ।
दलेलाको कूटनीतिक विरासत
दलेला यसअघि भारतको विदेश मन्त्रालयमा सन् २०२५ देखि सचिव (आर्थिक सम्बन्ध) को रूपमा कार्यरत थिए। उनले भारतको आर्थिक कूटनीति, ग्लोबल साउथका देशहरूसँगको विकास साझेदारी, अफ्रिकासँगको साझेदारी, बहुपक्षीय आर्थिक सम्बन्ध र नयाँ तथा उदीयमान रणनीतिक प्रविधिहरूसँग सम्बन्धित मामिलाहरूको निरीक्षण गर्छन्। यो अनुभवले नेपालसँगको आर्थिक सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउन महत्वपूर्ण हुने अपेक्षा गरिएको छ।
सन् १९९३ मा भारतीय विदेश सेवामा प्रवेश गरेका दलेलाले आफ्नो कूटनीतिक करियर इजरायलको तेल अभिभस्थित भारतीय दूतावासबाट सुरु गरेका थिए। विदेश मन्त्रालयका अनुसार उनले ब्रासिलिया, सिकागो, ढाका, जेनेभा, थिम्पु र वासिङ्टन डी.सी.मा रहेका भारतीय नियोगहरूमा सेवा गरिसकेका छन्।
सन् २००९ देखि २०११ सम्म उनले प्रधानमन्त्रीको कार्यालयमा निर्देशकको रूपमा काम गरेका थिए। त्यहाँ उनको मुख्य जिम्मेवारी दक्षिण एसियाली छिमेकीहरू, पूर्वी एसिया र हिन्द-प्रशान्त क्षेत्र, खाडी, मध्य पूर्व र अफ्रिकी देशहरूसँग भारतको सम्बन्धमा केन्द्रित थियो।
नेपाल र भुटानसँगको अनुभव
दलेलाले सन् २००६ देखि २००७ सम्म विदेश मन्त्रालयको उत्तरी डिभिजनमा काम गरेका थिए। सन् २०१६ देखि २०१९ सम्म सोही उत्तरी डिभिजनको सह-सचिवको रूपमा सेवा गर्दा उनले भुटान र नेपालसँगको भारतको सम्बन्धमा नजिकबाट काम गरेका थिए। यसले उनलाई दुई देशबीचको संवेदनशीलता र जटिलता बुझ्न मद्दत गरेको थियो।
उनी सन् २०२२ देखि २०२५ सम्म भुटानका लागि भारतीय राजदूत पनि थिए। भुटान र नेपाल दुवै भारतका लागि रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण छिमेकी हुन्, जसले दलेलाको अनुभवलाई थप सान्दर्भिक बनाएको छ।
आर्थिक कूटनीतिमा विशेषज्ञता
दलेलासँग व्यापार र आर्थिक नीतिमा गहिरो अनुभव छ। उनले नयाँ दिल्लीस्थित वाणिज्य विभागमा व्यापार नीति निर्देशकको रूपमा काम गरेका छन् भने विश्व व्यापार संगठनमा भारतको स्थायी नियोगमा दुई पटक सेवा गरिसकेका छन्।
उनले संयुक्त राज्य अमेरिकामा भारतको महावाणिज्यदूतको रूपमा पनि अनुभव बटुलेका छन्। वासिङ्टन डी.सी.स्थित भारतीय दूतावासमा उनी सन् २०११ देखि २०१४ सम्म राजनीतिक मामिलाका मन्त्री र सन् २०२० देखि २०२२ सम्म मिसनका उपप्रमुख थिए। इलेक्ट्रोनिक्स इन्जिनियरिङमा स्नातक डिग्री हासिल गरेका दलेला नम्रतासँग विवाहित छन्, जो एक कपडा संरक्षणविद् हुन्। उनीहरूका एक छोरी अदिती र एक छोरा अनन्त छन्।
मधेशमा दलेलाको भूमिका
मधेश क्षेत्र नेपालको प्रमुख व्यापारिक प्रवेशद्वार हो र भारतसँग घनिष्ठ सीमापार सामाजिक तथा आर्थिक सम्बन्ध रहेको जनसंख्याको घर हो। तराई भारत र उत्तरी नेपालबीचको कडी भएकाले, समस्याग्रस्त तराईले प्रत्येक प्रमुख राजमार्ग र भन्सार बिन्दुलाई असर गर्न सक्छ। नेपालका औद्योगिक, आर्थिक र अन्य उर्वर स्रोतहरू मधेशमा छन्, जसले व्यापार सम्बन्धलाई चलायमान बनाउन मद्दत गर्छ। दलेलाको आर्थिक कूटनीतिमा रहेको अनुभवले यस क्षेत्रमा भारतको व्यापारिक र लगानी सम्बन्धलाई थप सुदृढ पार्न मद्दत गर्न सक्छ।
मधेश आन्दोलनले भारतको नेपालमा आर्थिक हितलाई असर गर्न सक्ने सम्भावना छ। सन् २०१५ मा नेपालले नयाँ संविधान जारी गर्दा मधेशी, केही जनजाति र केही थारुहरूले आफूहरू सीमान्तकृत भएको महसुस गरेका थिए। यी समूहहरूले त्यसपछि साना स्तरका विरोध प्रदर्शनहरू आयोजना गरे र सन् २०१५ सेप्टेम्बरमा विराटनगर क्षेत्र नजिकैको भारत-नेपाल सीमाको एक भागमा नाकाबन्दी गरे। बारम्बार हुने विरोध प्रदर्शनले नेपालसँगको भारतको व्यापार र वाणिज्य सम्बन्धलाई असर गर्नेछ। यसले भारतका जलविद्युत परियोजनाहरू र नेपालमा भारतीय लगानीकर्ताहरूको व्यावसायिक सञ्चालनलाई पनि असर गर्नेछ। दलेलाले मधेश क्षेत्रका सामाजिक-आर्थिक मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गर्न र भारत-नेपाल सम्बन्धमा सन्तुलन कायम गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नुपर्नेछ।
यस सन्दर्भमा, वीरगञ्ज सुक्खा बन्दरगाहको क्षमता विस्तारका लागि विश्व बैंकको सहयोगमा ३९ करोड ६९ लाख रुपैयाँको लगानीमा परियोजना सुरु भएको छ। यो विस्तारले गोदाम, विस्तारित पार्किङ स्थल, अग्नि नियन्त्रण प्रणाली, तौल पुल, चालकहरूका लागि शौचालय र अतिरिक्त सुविधाहरूको निर्माण समावेश गर्दछ, जसले मधेश क्षेत्रको व्यापारिक पूर्वाधारलाई सुदृढ पार्नेछ।
पदभार ग्रहणको प्रतीक्षा
नेपालका लागि भारतीय राजदूत नवीन श्रीवास्तवको कार्यकाल यसै महिनाको सुरुमा समाप्त भएपछि यो पद रिक्त भएको थियो। भारत सरकारले दलेलाको नाम नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयमा ‘एग्रिमेन्ट’ (राजदूतको लागि आयोजक राष्ट्रको औपचारिक स्वीकृति) का लागि मंगलबार पठाएको थियो। दलेलाले नेपाल सरकारको स्वीकृति प्राप्त गरेपछि काठमाडौंमा आफ्नो पदभार ग्रहण गर्नेछन्।
